Về Vụ Bản trẩy hội Chợ Viềng

Trong đời sống cư dân vùng châu thổ sông Hồng, Chợ Viềng từ lâu đã vượt ra khỏi ý nghĩa của một phiên chợ thông thường. Dân gian vẫn gọi đây là Chợ Viềng Phủ, Chợ Viềng Xuân – phiên chợ chỉ họp một lần duy nhất vào đêm mùng 7 rạng sáng mùng 8 tháng Giêng. Người ta đến chợ không chỉ để mua bán, trao đổi hàng hóa mà còn để gửi gắm niềm tin, ước vọng cho một năm hanh thông, đủ đầy.

PHIÊN CHỢ “THIÊN TIÊN THỊ”

Chính từ quan niệm ấy mà Chợ Viềng được gọi là phiên chợ “mua may, bán rủi”. Người bán mong gửi đi những điều không may mắn của năm cũ; người mua tin rằng sẽ đón về tài lộc, bình an.

Theo cuốn Tục lệ xã An Thái của tổng Đồng Đội do Lý trưởng Trần Văn Giai biên soạn năm 1850, hiện lưu giữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Chợ Viềng được ghi nhận là một chợ lớn, mỗi năm chỉ họp một phiên.

Dân gian khi ấy gọi chợ là “Thiên Tiên thị” – chợ của tiên trên trời, hay “chợ Trời”. Đến năm 1893, trong tác phẩm Nam Định dư địa chí mục lục của Đốc học Nam Định Nguyễn Ôn Ngọc, Chợ Viềng tiếp tục được nhắc đến, cho thấy tầm vóc và vị thế của phiên chợ trong đời sống kinh tế – văn hóa của cư dân vùng Đồng bằng Bắc Bộ.

Không gian chợ xưa trải dài trên khoảng đất trống từ đình ông Khổng đến trước Phủ Tiên Hương, gắn với tín ngưỡng thờ Thánh Nguyễn Minh Không – ông tổ nghề đúc đồng. Vì thế, các mặt hàng truyền thống tại chợ chủ yếu là đồ đồng, đồ sắt, nông cụ và sản phẩm thủ công của nhiều làng nghề nổi tiếng.

Có thể kể đến đúc đồng Tống Xá, rèn Bảo Ngũ, Vân Chàng, mây tre đan Tiên Hào, Hồ Sen, sơn mài Hổ Sơn, Ngọ Trang, Vân Bảng, đồ gỗ mỹ nghệ La Xuyên, Ninh Xá hay tre hun khói Tử Vinh. Những sản phẩm ấy không chỉ phản ánh trình độ thủ công tinh xảo mà còn là minh chứng cho một nền văn hóa nông nghiệp lúa nước lâu đời, nơi mỗi công cụ lao động đều gắn với nhịp sống của người nông dân.

KHÔNG GIAN VĂN HÓA SỐNG ĐỘNG GIỮA MÙA XUÂN

Một trong những nét riêng khó trộn lẫn của Chợ Viềng là các gian hàng bán đồ dùng gia đình, nông cụ đã qua sử dụng. Những chiếc cuốc, cái cày, chiếc nồi đồng, bát đĩa cũ… tưởng chừng bình dị, thậm chí cũ kỹ, lại mang ý nghĩa đặc biệt trong quan niệm dân gian.

Việc mua một món đồ cũ ở Chợ Viềng được xem như hành động “bán rủi, mua may”, gửi đi những điều không thuận lợi và đón về khởi đầu mới.

Bên cạnh đó, các gian hàng cây giống, cây cảnh luôn thu hút đông đảo du khách. Từ bonsai, hoa cảnh, cây ăn quả đến cây lâm nghiệp, phần lớn được đưa về từ Nam Điền, Nam Trực và các vùng lân cận. Nhiều người quan niệm, đầu năm mua một cây xanh mang về trồng trong vườn hay đặt trước hiên nhà là gieo một mầm lộc cho cả năm.

Chính vì vậy, đi chợ Viềng mà không mua được gì thường được xem là điều không may. Dù là một món đồ nhỏ, một cây cảnh hay một vật dụng giản dị, du khách vẫn cố gắng mang về như một “lộc xuân”.

Gắn liền với Chợ Viềng Phủ là quần thể di tích lịch sử – văn hóa Phủ Dầy, nơi thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh – một trong Tứ bất tử của tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Vì vậy, bên cạnh hoạt động mua bán, du khách còn vào đền, phủ dâng hương, cầu lộc, cầu tài, cầu cho “quốc thái dân an”, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.

Không khí lễ hội càng thêm rộn ràng với các trò chơi dân gian và loại hình nghệ thuật truyền thống như đánh đu, tổ tôm điếm, cờ người, xin chữ, nặn tò he, hát chèo, hát chầu văn… Những âm thanh trống hội, tiếng hát, tiếng cười hòa quyện trong tiết xuân se lạnh tạo nên một không gian văn hóa sống động, đậm đà bản sắc.

Chợ Viềng Xuân 2026 tại xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình diễn ra từ tối 22 đến 24/2/2026 (mùng 6 đến mùng 8 tháng Giêng năm Bính Ngọ). Việc tổ chức lễ hội trong ba ngày được xem là điểm mới so với mọi năm, tạo điều kiện để du khách có thêm thời gian trải nghiệm không khí xuân truyền thống của vùng quê Bắc Bộ.

Ngày nay, không gian họp chợ đã được mở rộng, kéo dài từ thị trấn Gôi dọc quốc lộ 37B qua nhiều xã. Tuy nhiên, dù quy mô thay đổi, tinh thần cốt lõi của phiên chợ vẫn được gìn giữ. Mỗi năm, Chợ Viềng Xuân vẫn thu hút hàng chục vạn lượt du khách.

Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, chính quyền địa phương đã xây dựng kế hoạch tổ chức Lễ hội Chợ Viềng Xuân với quy mô lớn hơn, quy củ hơn. Đồng thời, địa phương cũng hướng tới việc xây dựng hồ sơ trình cấp có thẩm quyền công nhận Chợ Viềng Xuân là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Giữa nhịp sống hiện đại, Chợ Viềng vẫn giữ được nét riêng của một phiên chợ xuân độc đáo – nơi con người tìm về cội nguồn văn hóa, gửi gắm niềm tin và khởi đầu một năm mới bằng những điều giản dị mà đầy ý nghĩa.