Phụ nữ Việt đang “biến mất” ở nấc thang nào trong sự nghiệp công nghệ?

Khi nói về khoảng cách giới trong công nghệ, những con số về tỷ lệ nữ theo học hoặc tốt nghiệp các ngành STEM thường được nhắc đến đầu tiên. Nhưng đó mới chỉ là điểm bắt đầu của một hành trình dài hơn.

Theo UN Women, phụ nữ hiện chiếm khoảng 35% số người tốt nghiệp các ngành STEM và khoảng 31,5% lực lượng nghiên cứu khoa học trên toàn cầu. Trong năm 2022, phụ nữ chiếm chưa đến một phần tư số người làm việc trong các lĩnh vực khoa học, kỹ thuật và ICT.

KHÔNG NÊN CHỈ NHÌN VÀO TỶ LỆ PHỤ NỮ BƯỚC VÀO NGÀNH

Tuy nhiên, theo bà Hương Trần, nhà sáng lập Pacific Light Venture Studio, với nhiều năm kinh nghiệm đầu tư vào các công nghệ tại Mỹ và Việt Nam, vấn đề không nên chỉ được nhìn ở tỷ lệ phụ nữ bước vào ngành.

“Điều cần quan sát là toàn bộ hành trình nghề nghiệp. Nếu có nhiều nữ sinh học STEM nhưng số phụ nữ trở thành kỹ sư cao cấp, trưởng nhóm kỹ thuật hay lãnh đạo công nghệ giảm mạnh, thì chúng ta mới chỉ giải quyết được bài toán đầu vào, chứ chưa giải quyết được bài toán giữ chân và phát triển nhân lực”, bà Hương Trần nói.

Theo cách nhìn này, “thang công nghệ” không chỉ có một nấc là giáo dục. Nó là một chuỗi liên tục gồm tiếp cận giáo dục, gia nhập ngành, phát triển chuyên môn, tham gia nghiên cứu, đảm nhiệm vị trí quản lý và cuối cùng là có quyền quyết định công nghệ.

Một nền kinh tế có thể đạt tiến bộ ở nấc đầu tiên nhưng vẫn chưa khai thác hết nguồn nhân lực nếu phụ nữ không đi được đến những nấc cao hơn.

Điều này càng đáng chú ý khi các lĩnh vực được xem là động lực tăng trưởng mới như AI, bán dẫn, dữ liệu, an ninh mạng hay tự động hóa đều đòi hỏi lực lượng nhân sự có chuyên môn kỹ thuật cao.

Bà Hương cho rằng nếu phụ nữ rời khỏi đường đua ở giữa hành trình, khoảng trống đó không chỉ thuộc về riêng họ. Nó trở thành khoảng trống của chính thị trường lao động công nghệ.

PHỤ NỮ ĐANG BỊ ẢNH HƯỞNG BỞI AI NHIỀU HƠN NAM GIỚI

Sự phát triển của AI đang khiến câu chuyện này trở nên đáng chú ý hơn. Theo UN Women, khoảng 27,6% việc làm của phụ nữ trên toàn cầu được đánh giá có khả năng chịu tác động bởi AI tạo sinh, cao hơn mức 21,1% ở nam giới.

Mức độ tiếp xúc với AI không đồng nghĩa với việc những công việc đó chắc chắn sẽ biến mất. Trong nhiều trường hợp, AI có thể thay đổi cách công việc được thực hiện, thay thế một số nhiệm vụ và đồng thời tạo ra những nhiệm vụ mới.

Vì thế, nếu phụ nữ là một trong những nhóm có tỷ lệ công việc chịu tác động đáng kể bởi AI, họ cần được tham gia không chỉ vào việc sử dụng các công cụ AI mà còn vào quá trình tạo ra, triển khai và quyết định cách sử dụng công nghệ này.

Bà Happy Nguyễn, Giám Đốc Điều Hành GeoComply Việt Nam, nhìn nhận rằng khoảng cách lớn hơn nằm ở khả năng đi từ “người dùng” sang “người tạo ra và quyết định công nghệ”.

“Doanh nghiệp không chỉ cần phụ nữ biết sử dụng AI. Điều quan trọng hơn là họ phải có mặt trong những đội ngũ xây dựng sản phẩm, phân tích dữ liệu, nghiên cứu công nghệ và quyết định cách sản phẩm được đưa ra thị trường. Nếu phụ nữ chỉ đứng ở cuối chuỗi giá trị, tiếng nói của họ trong việc định hình công nghệ sẽ rất hạn chế”, bà Happy Nguyễn nói.

Việc phụ nữ không hiện diện tương xứng trong các vị trí tạo ra công nghệ có thể trở thành một vấn đề về chất lượng sản phẩm, khả năng đổi mới và cơ hội thị trường, chứ không chỉ là vấn đề bình đẳng giới.

ĐỂ PHỤ NỮ THỰC SỰ KIẾN TẠO TƯƠNG LAI CÔNG NGHỆ

Theo bà Hương Trần, nếu chỉ nhìn vào số lượng phụ nữ bước vào ngành STEM, rất khó nhận diện điểm đứt gãy của lực lượng nhân sự nữ.

“Một nữ sinh có thể lựa chọn ngành kỹ thuật. Nhưng sau khi tốt nghiệp, cô có tiếp tục làm việc trong lĩnh vực kỹ thuật hay chuyển sang những công việc khác? Nếu ở lại, có cơ hội tham gia các dự án công nghệ quan trọng? Có được đào tạo để trở thành chuyên gia? Có được trao cơ hội quản lý? Và khi lên vị trí lãnh đạo, cô có thực sự tham gia vào những quyết định về công nghệ hay chỉ đảm nhiệm những vai trò hỗ trợ?”, bà Hương Trần đặt vấn đề. Theo bà, đó là những nấc khác nhau của cùng một hành trình.

Đồng quan điểm, bà Happy Nguyễn cũng cho rằng việc hỗ trợ phụ nữ trong công nghệ vì vậy không nên dừng ở các chương trình khuyến khích học STEM.

“Chúng ta cần nhìn cả vòng đời nghề nghiệp. Nếu chỉ giúp một cô gái bước vào ngành mà không tạo ra môi trường để cô ấy phát triển thành chuyên gia, quản lý hoặc nhà lãnh đạo, thì nguồn lực đầu tư ban đầu chưa được chuyển hóa thành đầy đủ giá trị”, bà Happy Nguyễn nói.

Điều này đòi hỏi doanh nghiệp và các tổ chức đào tạo phải nhìn rộng hơn bài toán tuyển dụng. Đó có thể là chương trình đào tạo chuyên sâu, cơ chế cố vấn, cơ hội tham gia các dự án công nghệ lớn, lộ trình nghề nghiệp rõ ràng và đặc biệt là cơ hội tiếp cận những vị trí có quyền quyết định.

Bởi nếu mục tiêu cuối cùng chỉ là tăng tỷ lệ phụ nữ trong ngành công nghệ, bài toán mới chỉ được giải quyết một phần. Một nền kinh tế số cần nhiều hơn những người biết sử dụng công nghệ. Nó cần những người có khả năng nghiên cứu, thiết kế, xây dựng, thương mại hóa và quyết định công nghệ.

Hiện nay, một số sáng kiến tại Việt Nam đang bắt đầu hướng sự chú ý vào việc nhận diện những phụ nữ đã tạo ra giá trị trong hệ sinh thái này. Theo bà Happy Nguyễn, tổ chức Women Tech Entrepreneurs đã phối hợp cùng Women in Tech Vietnam triển khai giải thưởng Vietnam Women Tech Award 2026. Đây là chương trình hướng tới các nữ lãnh đạo doanh nghiệp công nghệ, doanh nhân khởi nghiệp, kỹ sư, chuyên gia công nghệ, nhà nghiên cứu và sinh viên STEM. Chương trình bao quát nhiều “nấc thang trong sự nghiệp công nghệ”, từ lãnh đạo, quản lý dự án có tác động lớn, đổi mới sáng tạo đến năng lực kỹ thuật và sinh viên STEM.

“Điểm đáng chú ý của những hoạt động như vậy không nằm ở việc thêm một danh hiệu cho thị trường. Quan trọng hơn, chúng giúp nhận diện những người phụ nữ đang ở các nấc khác nhau của thang công nghệ – những người có thể trở thành hình mẫu nghề nghiệp và tạo thêm mạng lưới kết nối cho thế hệ tiếp theo”, bà Hương Trần nói.

Theo đó, Vòng đề cử Vietnam Women Tech Award 2026 dự kiến mở đến hết ngày 31/8/2026, với Top 50 dự kiến được công bố ngày 9/9 và lễ vinh danh dự kiến diễn ra ngày 6/11/2026.

“Trong cuộc đua AI và kinh tế số, việc một nữ sinh bước vào ngành STEM mới chỉ là điểm khởi đầu. Giá trị thực sự chỉ được tạo ra khi cô ấy có thể đi tiếp – trở thành kỹ sư, chuyên gia, nhà nghiên cứu, người lãnh đạo và cuối cùng là người có khả năng quyết định công nghệ sẽ được tạo ra cho xã hội như thế nào”, bà Hương Trần nhận định. “Nếu không, mọi con số về tỷ lệ nữ trong STEM đều mới chỉ kể được một nửa câu chuyện”.