Nhật Bản vừa chính thức khởi động quá trình tìm kiếm một “thủ đô thứ hai” nhằm bảo đảm bộ máy nhà nước tiếp tục vận hành nếu Tokyo bị tê liệt vì thảm họa...

Theo hãng tin Bloomberg, dự luật được Quốc hội thông qua trong tháng này tạo cơ sở pháp lý để chính phủ lựa chọn một hoặc nhiều khu vực thực hiện vai trò dự phòng cho thủ đô hiện tại.

Tuy nhiên, kế hoạch này nhanh chóng gây tranh cãi. Những người phản đối cho rằng Osaka có thể được ưu ái vì đây là căn cứ chính trị của Đảng Duy tân Nhật Bản (Ishin), một đảng nhỏ trong liên minh cầm quyền của Thủ tướng Sanae Takaichi.

Tranh luận về dự luật kéo dài đến mức Quốc hội Nhật Bản phải lùi thời điểm tạm nghỉ trong mùa hè để tiếp tục xem xét dự luật. Văn bản này dễ dàng vượt qua Hạ viện, nơi liên minh cầm quyền nắm đa số áp đảo, nhưng chỉ được Thượng viện do phe đối lập kiểm soát thông qua với cách biệt sít sao. 

“PHƯƠNG ÁN DỰ PHÒNG” NẾU TOKYO TÊ LIỆT VÌ THẢM HỌA

Mục tiêu cốt lõi của luật mới là bảo đảm Chính phủ Nhật Bản có thể duy trì hoạt động nếu Tokyo hứng chịu thiên tai hoặc một tình huống khẩn cấp nghiêm trọng. Chính phủ ước tính xác suất xảy ra một trận động đất có cường độ khoảng 7 độ tại vùng đô thị Tokyo trong vòng 30 năm tới lên tới 70%. Một trận động đất như vậy có thể gây thiệt hại nghiêm trọng trên diện rộng.

Nếu kịch bản này xảy ra, hoạt động của Văn phòng Thủ tướng, Quốc hội, các bộ ngành trung ương và những định chế tài chính lớn đặt tại Tokyo có nguy cơ bị gián đoạn. Khi đó, một hoặc nhiều khu vực đã được chỉ định sẽ tạm thời tiếp quản các chức năng chính trị, hành chính và kinh tế thiết yếu.

Tuy nhiên, kế hoạch không chỉ nhằm xây dựng một trung tâm dự phòng cho Tokyo. Chính phủ còn muốn các khu vực được lựa chọn trở thành những động lực tăng trưởng mới, qua đó giảm tình trạng dân số và hoạt động kinh tế tập trung quá mức vào thủ đô.

Hiện Tokyo tạo ra khoảng 20% sản lượng kinh tế của Nhật Bản, là nơi đặt trụ sở của hơn một nửa số doanh nghiệp niêm yết và tập trung khoảng 30% dân số cả nước. Mức độ tập trung này giúp Tokyo giữ vai trò trung tâm chính trị, kinh tế và tài chính, nhưng đồng thời khiến Nhật Bản dễ bị tổn thương nếu thành phố gặp thảm họa lớn.

Theo luật mới, các khu vực được chọn làm thủ đô thứ hai sẽ được đầu tư vào trụ sở cơ quan nhà nước, mạng lưới giao thông và những hạ tầng đô thị cần thiết khác. Chính phủ cũng dự kiến triển khai các ưu đãi thuế, cải cách quy định và biện pháp hỗ trợ nhằm thu hút vốn tư nhân, phát triển công nghiệp và nâng cao năng lực cạnh tranh kinh tế của các địa phương này.

LO NGẠI OSAKA ĐƯỢC HƯỞNG LỢI NHIỀU NHẤT

Xây dựng thủ đô thứ hai từ lâu là một chính sách tiêu biểu của Ishin, chính đảng có căn cứ chính trị tại Osaka. Khoảng năm 2010, ông Toru Hashimoto, người sáng lập đảng và từng giữ chức Thống đốc Osaka, đã đề xuất đưa địa phương này trở thành thủ đô thứ hai của Nhật Bản.

Việc thông qua dự luật trên cũng là một trong những cam kết quan trọng mà bà Takaichi đưa ra để thuyết phục Đảng Ishin tham gia liên minh cầm quyền. Thỏa thuận được hình thành sau khi mối quan hệ hợp tác kéo dài hàng chục năm giữa đảng Dân chủ Tự do của bà Takaichi và đảng Komeito tan vỡ vào năm ngoái.

Chính mối liên hệ này khiến phe phản đối nghi ngờ dự luật được thiết kế để mang lại lợi thế cho Osaka. Theo những người phản đối, nguồn vốn lớn từ ngân sách, các ưu đãi thuế và dự án hạ tầng có thể được dồn vào Osaka hoặc một số ít khu vực được lựa chọn, khiến những địa phương còn lại chịu thiệt thòi.

Lo ngại về gánh nặng ngân sách càng lớn khi chính phủ chưa ước tính kế hoạch xây dựng thủ đô thứ hai sẽ tiêu tốn bao nhiêu, cũng chưa làm rõ những lợi ích kinh tế dự kiến. Điều này khiến thị trường tiếp tục hoài nghi về khả năng kiểm soát chi tiêu của chính quyền bà Takaichi, người đang đề xuất hàng loạt chính sách cần nguồn ngân sách lớn.

NHỮNG ĐỊA PHƯƠNG NÀO CÓ THỂ ĐƯỢC LỰA CHỌN?

Luật mới không chỉ định Osaka hoặc bất kỳ thành phố cụ thể nào làm thủ đô thứ hai. Thay vào đó, văn bản chỉ thiết lập khuôn khổ pháp lý để các tỉnh đăng ký và nộp hồ sơ ứng cử.

Luật mới cho phép chính phủ chỉ định nhiều địa phương cùng giữ vai trò thủ đô thứ hai, thay vì chỉ lựa chọn một nơi. Quy định này nhằm bác bỏ chỉ trích rằng dự luật được thiết kế để ưu ái Osaka. Dù vậy, thủ tướng sẽ là người đưa ra quyết định cuối cùng về các địa phương được lựa chọn.

Một trong những điều kiện quan trọng là khu vực ứng cử phải có nguy cơ chịu thiệt hại nghiêm trọng tương đối thấp trong trường hợp thảm họa đồng thời tấn công vùng đô thị Tokyo. Yêu cầu này nhằm tránh tình huống cả thủ đô hiện tại lẫn trung tâm dự phòng đều bị tê liệt trong cùng một sự cố.

Địa phương được lựa chọn cũng phải có đủ hạ tầng để phục vụ hoạt động của các cơ quan nhà nước, đồng thời đáp ứng yêu cầu về quy mô kinh tế, dân số và năng lực hành chính. Nói cách khác, khu vực đó phải đủ khả năng tiếp quản những chức năng thiết yếu của Tokyo nếu xảy ra tình huống khẩn cấp.

Một số thành phố và tỉnh đã bày tỏ mong muốn đảm nhận vai trò này, trong đó có Fukuoka, Hokkaido và Miyagi. Ngay sau khi dự luật được thông qua, ông Hideaki Omura, Thống đốc tỉnh Aichi, tuyên bố muốn địa phương của mình trở thành nơi “đầu tiên trên cả nước” nộp đơn xin công nhận là thủ đô thứ hai.

Aichi có lợi thế là một trung tâm công nghiệp lớn và là nơi đặt trụ sở của Toyota Motor, hãng ô tô hàng đầu Nhật Bản. Tuy nhiên, luật mới chưa quy định địa phương nào sẽ được ưu tiên. Chính phủ vẫn phải xây dựng quy trình đánh giá cụ thể trước khi lựa chọn khu vực đáp ứng đầy đủ các tiêu chí về an toàn, hạ tầng, kinh tế và năng lực quản lý.

TOKYO CHƯA MẤT VỊ THẾ THỦ ĐÔ CHÍNH

Theo các nhà phân tích, trong ngắn hạn, luật mới nhiều khả năng chưa ảnh hưởng đáng kể đến Tokyo. Kế hoạch không nhằm chuyển thủ đô khỏi Tokyo, đồng thời cũng chưa yêu cầu các bộ, ngành hoặc doanh nghiệp di dời trụ sở.

Nhiều chi tiết quan trọng vẫn chưa được quyết định, chẳng hạn cơ quan nhà nước nào sẽ chuyển một phần hoạt động tới thủ đô thứ hai và quá trình bàn giao chức năng sẽ diễn ra như thế nào. Do đó, việc hình thành trung tâm dự phòng có thể cần nhiều thời gian, ngay cả sau khi địa phương được lựa chọn.

Về lâu dài, kế hoạch có thể từng bước làm giảm vị thế áp đảo của Tokyo. Đầu tư công, hạ tầng đô thị và cuối cùng là một số chức năng của chính phủ có thể được chuyển sang các khu vực khác, qua đó phân bổ lại dân số và hoạt động kinh tế trên cả nước.

Thống đốc Tokyo Yuriko Koike ủng hộ việc tăng cường năng lực dự phòng trong trường hợp xảy ra thảm họa, nhưng không đồng tình với quan điểm cho rằng sự tập trung dân số và nguồn lực tại Tokyo là vấn đề. Bà nhấn mạnh thành phố đã chủ động củng cố khả năng ứng phó khẩn cấp, trong đó có trung tâm phòng chống thảm họa của chính quyền đô thị tại Tachikawa, phía Tây Tokyo.

Theo luật mới, chính phủ phải lựa chọn ít nhất một thủ đô thứ hai trong khoảng 1 năm kể từ khi luật có hiệu lực. Một cơ quan đầu não do bà Takaichi đứng đầu sẽ được thành lập để giám sát quá trình lựa chọn. Chính phủ cũng sẽ bổ nhiệm một thành viên nội các phụ trách toàn bộ kế hoạch này.