Sở hữu đường bờ biển dài hơn 3.260 km cùng những lợi thế địa kinh tế vượt trội, Việt Nam đang nắm giữ chìa khóa vàng để bứt phá thành một cường quốc kinh tế biển. Tuy nhiên, hành trình vươn khơi của các ngành kinh tế hiện đang vấp phải những rào cản lớn về thể chế quản lý không gian biển...

Việt Nam đang đẩy mạnh phát triển đồng thời nhiều ngành kinh tế biển chiến lược nhằm đạt các mục tiêu kinh tế - xã hội quan trọng: điện gió ngoài khơi phục vụ cam kết Net Zero 2050, nuôi trồng thủy sản theo hướng công nghiệp hóa, du lịch sinh thái biển, và đặc biệt là ngành hàng hải – huyết mạch của nền thương mại quốc tế. Đây là những định hướng đúng đắn, song thực tế triển khai đang bộc lộ những xung đột không gian biển, ảnh hưởng trực tiếp tới an toàn và hiệu quả khai thác.

XUNG ĐỘT KHÔNG GIAN BIỂN VÀ NGUYÊN TẮC ƯU TIÊN HÀNG HẢI

Phân tích về thực trạng này, tại hội thảo “Xây dựng cơ chế, chính sách ưu đãi, hỗ trợ đặc thù vượt trội góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế biển bền vững ở Việt Nam” do Cục Biển và Hải đảo Việt Nam, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức, ông Nhữ Đình Thiện, Tổng thư ký Hiệp hội Đại lý, Môi giới và Dịch vụ Hàng hải Việt Nam (VISABA) chỉ rõ với điện gió, một số dự án được đề xuất tại khu vực cửa sông, cửa biển – nơi hội tụ tuyến hàng hải quốc tế và luồng ra vào cảng trọng điểm. Việc bố trí các trụ turbine cao từ 100 đến 200 mét tại đây có thể thu hẹp đáng kể không gian điều động tàu, nhất là trong điều kiện gió mùa, sương mù hay bão gió.

Bên cạnh hạ tầng năng lượng, tình trạng nuôi trồng thủy sản tự phát còn đáng lo ngại hơn khi hệ thống lồng bè, phao tiêu ở một số địa phương lấn sâu vào hành lang an toàn hàng hải. Việc thu hẹp chiều rộng luồng, cản trở tầm nhìn của hoa tiêu và thuyền trưởng không chỉ làm gia tăng nguy cơ va chạm mà còn dẫn đến những sự cố nghiêm trọng như vướng chân vịt vào lưới hay dây neo. Sự chồng chéo trong quy hoạch giữa cơ quan thủy sản và giao thông vận tải đang tạo ra những khoảng trống pháp lý, gây khó khăn lớn cho công tác cấp phép và quản lý an ninh trật tự trên luồng.

Nhấn mạnh về vai trò quan trọng của hạ tầng hàng hải, ông Nhữ Đình Thiện đưa ra số liệu chứng minh, năm 2025, sản lượng hàng hóa thông qua hệ thống cảng biển cả nước đã đạt khoảng 0,82 tỷ tấn. Kế hoạch năm 2026 dự kiến sản lượng hàng qua cảng sẽ vượt mốc 1 tỷ tấn và kim ngạch xuất nhập khẩu quốc gia lần đầu tiên có khả năng chạm mốc 1.000 tỷ USD. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc mạnh mẽ, việc bảo đảm thông suốt, an toàn cho các tuyến hành lang hàng hải chính là yếu tố cốt lõi quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia.

Đối chiếu với thông lệ quốc tế, Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) luôn coi an toàn hàng hải là nguyên tắc bất di bất dịch. Quy định V/10 của Công ước SOLAS và các văn bản hướng dẫn của IMO chỉ rõ, hệ thống phân luồng và tuyến giao thông tàu thuyền được thiết lập để bảo đảm an toàn tính mạng và tài sản trên biển.

Khi xuất hiện các công trình nhân tạo khác như giàn khoan hay turbine gió gần luồng, IMO yêu cầu phải điều chỉnh, dịch chuyển công trình hoặc tuyến luồng để bảo đảm an toàn tuyệt đối, tuyệt đối không chấp nhận giải pháp bắt buộc luồng hàng hải phải nhường chỗ một cách bị động.

Trước thực tiễn này, VISABA kiến nghị các cơ quan thẩm quyền cần luật hóa nguyên tắc ưu tiên bảo đảm an toàn cho các tuyến hàng hải quốc tế và luồng cảng biển trọng điểm. Nhà nước cần nhanh chóng xây dựng quy hoạch vùng biển số hóa dùng chung giữa các ngành (hàng hải, điện gió, thủy sản), đồng thời có lộ trình kiên quyết rà soát, sắp xếp lại các lồng bè tự phát nằm sai vị trí quy hoạch.

“VÒNG LUẨN QUẨN” THỦ TỤC HÀNH CHÍNH TRÓI BUỘC NGƯỜI NUÔI BIỂN

Nếu ngành hàng hải đối mặt với những nguy cơ mất an toàn hành lang luồng lạch, thì ngành nuôi biển – một cột trụ vững chắc của kinh tế biển Việt Nam lại đang bị kìm hãm bởi những “nút thắt” thể chế nghiêm trọng.

Ông Bùi Tuấn Anh, Phó Tổng thư ký Hiệp hội Nuôi biển Việt Nam (VSA), nhận định: “Sự thiếu đồng bộ nghiêm trọng giữa Luật Đầu tư và các luật chuyên ngành đang tạo ra một vòng luẩn quẩn về thủ tục hành chính, đẩy doanh nghiệp và các hợp tác xã vào thế bế tắc hoàn toàn”.

Phân tích sâu hơn về bất cập này, ông Bùi Tuấn Anh dẫn chứng: Luật sửa đổi 15 Luật thuộc lĩnh vực nông nghiệp (Luật số 146/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026) đã bãi bỏ thủ tục Cấp phép nuôi trồng thủy sản trên biển nhằm mục tiêu cắt giảm thủ tục hành chính. Khoản 10 Điều 14 của Luật này chỉ yêu cầu nhà đầu tư có phương án hoặc dự án và được cơ quan có thẩm quyền giao khu vực biển. Tuy nhiên, Luật Đầu tư năm 2025 tại Khoản 10 Điều 24 lại quy định ngược lại: các dự án đầu tư đề nghị Nhà nước giao khu vực biển bắt buộc phải thực hiện thủ tục Chấp thuận chủ trương đầu tư.

Chính sự xung đột pháp lý này đã sinh ra một “vòng lặp vô tận” trói buộc doanh nghiệp. Để được chấp thuận chủ trương đầu tư, cơ quan đăng ký đầu tư yêu cầu nhà đầu tư phải nộp bản sao tài liệu chứng minh quyền sử dụng địa điểm (như hợp đồng thuê, mượn). Thế nhưng, đối với các vùng biển tự do chưa được giao cho bất kỳ tổ chức hay cá nhân nào, doanh nghiệp hoàn toàn không thể có loại giấy tờ này qua các giao dịch dân sự thông thường. Quyền sử dụng biển chỉ được xác lập khi cơ quan Tài nguyên và Môi trường ban hành Quyết định giao khu vực biển. Song, để có được Quyết định giao biển đó, hồ sơ của doanh nghiệp lại bắt buộc phải đính kèm văn bản Chấp thuận chủ trương đầu tư theo quy định của Luật Đầu tư.

“Vòng luẩn quẩn này khiến cho 100% hồ sơ xin chấp thuận chủ trương đầu tư của các hợp tác xã nuôi biển bị ách tắc hoặc trả lại, điển hình là các vướng mắc của hợp tác xã tại Vân Đồn, Quảng Ninh trong thời gian qua. Điều này làm nản lòng các nhà đầu tư tâm huyết và cản trở tiến trình công nghiệp hóa ngành nuôi biển”, ông Bùi Tuấn Anh trăn trở.

Để tháo gỡ nút thắt cấp bách này, VSA kiến nghị các địa phương ven biển ban hành hướng dẫn tạm thời, cho phép các cơ quan đăng ký đầu tư chấp nhận “Sơ đồ khu vực biển đề nghị giao” cùng “Bản thuyết minh phương án nuôi trồng” được cơ quan chuyên môn xác nhận phù hợp quy hoạch để thay thế cho giấy tờ chứng minh quyền sử dụng địa điểm trong hồ sơ đầu tư.

Về lâu dài, Chính phủ cần chỉ đạo các Bộ ngành rà soát, sửa đổi các nghị định hướng dẫn, bổ sung quy định đặc thù cho các dự án sử dụng mặt nước biển không gắn với giao đất, thuê đất.

Bên cạnh rào cản về thủ tục, việc thiếu một cơ sở pháp lý rõ ràng về quyền sở hữu tài sản trên biển đang tước đi cơ hội tiếp cận vốn và các công cụ bảo hiểm của người nuôi biển. Đầu tư nuôi biển xa bờ quy mô công nghiệp đòi hỏi nguồn vốn lên đến hàng chục, hàng trăm tỷ đồng cùng mức độ rủi ro thiên tai rất lớn, nhưng hiện tại doanh nghiệp không thể thế chấp tài sản trên biển hay mua bảo hiểm một cách chính thống.

Ông Bùi Tuấn Anh đề xuất Nhà nước cần sớm nghiên cứu và ban hành cơ chế cấp “Sổ Xanh” xác nhận quyền sử dụng khu vực biển lâu dài cho các tổ chức, cá nhân, tương tự như “Sổ Đỏ” đối với đất đai trên đất liền. Sổ Xanh sẽ là căn cứ pháp lý vững chắc xác lập quyền tài sản, cho phép người dân thế chấp vay vốn ngân hàng, chuyển nhượng, thừa kế hoặc góp vốn đầu tư. Thay vì hỗ trợ tài chính trực tiếp theo tư duy truyền thống, việc trao cho ngư dân “chiếc cần câu” thông qua quyền sử dụng biển lâu dài và các quy chuẩn kỹ thuật cụ thể là phương thức quản lý bền vững nhất.