Trong cuộc đua phát triển trí tuệ nhân tạo, Trung Quốc đang mở rộng mạnh mẽ các trung tâm dữ liệu từ những đô thị ven biển về các khu vực nông thôn, miền núi phía Tây, nơi có quỹ đất rộng, khí hậu mát mẻ và nguồn năng lượng tái tạo dồi dào...

Chiến lược này không chỉ nhằm đáp ứng nhu cầu điện toán ngày càng lớn của AI mà còn được kỳ vọng tạo động lực phát triển kinh tế cho những khu vực trước đây ít được đầu tư.

Tuy nhiên, kinh nghiệm tại Quý Châu cho thấy tác động kinh tế trực tiếp của các trung tâm dữ liệu đối với địa phương vẫn còn hạn chế, trong khi chi phí đầu tư hạ tầng và gánh nặng nợ công đang là vấn đề đáng chú ý.

ĐƯA “NÃO” CỦA AI VỀ PHÍA TÂY

Tại Guian New Area, thuộc tỉnh Quý Châu, miền Tây Nam Trung Quốc, một quần thể các tòa nhà mang phong cách châu Âu với tháp đồng hồ và những cây cầu nhiều mái vòm đang vận hành một cách lặng lẽ. Tiếng ù đều đều phát ra từ khu phức hợp là dấu hiệu cho thấy nơi đây thực chất là một trung tâm dữ liệu khổng lồ của Huawei.

Đây là trung tâm dữ liệu lớn nhất của tập đoàn công nghệ Trung Quốc, nhưng việc đặt những cơ sở điện toán quy mô lớn tại các khu vực nông thôn, miền núi như Guian không phải trường hợp cá biệt.

Theo chiến lược này, một phần đáng kể hạ tầng kỹ thuật số phục vụ nền kinh tế và sự phát triển nhanh chóng của AI tại các khu vực ven biển phía Đông được chuyển về những vùng phía Tây có mật độ dân cư thấp hơn.

Động lực chính nằm ở nhu cầu điện toán đang tăng rất nhanh. AI, đặc biệt là các mô hình AI quy mô lớn, đòi hỏi năng lực xử lý dữ liệu khổng lồ và tiêu thụ lượng điện ngày càng lớn.

Trung Quốc đang đặt mục tiêu gần như tăng gấp đôi công suất trung tâm dữ liệu trong 5 năm tới, trong bối cảnh cuộc cạnh tranh công nghệ với Mỹ ngày càng quyết liệt và các quốc gia trên thế giới đều phải tìm cách mở rộng năng lực điện toán để tránh trở thành “nút thắt cổ chai” đối với quá trình phát triển AI.

Quý Châu có nhiều lợi thế để trở thành một trong những trung tâm điện toán của Trung Quốc. Khí hậu tương đối mát mẻ giúp giảm chi phí làm mát máy chủ, trong khi địa phương có diện tích đất lớn và đang mở rộng nhanh công suất điện gió, điện mặt trời.

Theo bà Simeng Deng, chuyên gia phân tích cấp cao tại Rystad Energy, những yếu tố này khiến Quý Châu và Nội Mông trở thành địa điểm phù hợp cho các nhà vận hành trung tâm dữ liệu muốn đáp ứng mục tiêu sử dụng năng lượng tái tạo. Trung Quốc yêu cầu các trung tâm dữ liệu phải nâng tỷ lệ sử dụng điện từ các nguồn năng lượng tái tạo lên 80% vào cuối thập kỷ này.

TRUNG TÂM DỮ LIỆU CÓ THỂ THÚC ĐẨY KINH TẾ NÔNG THÔN?

Việc đưa trung tâm dữ liệu về phía Tây không chỉ nhằm giải quyết bài toán năng lượng và đất đai. Chính phủ Trung Quốc còn kỳ vọng những dự án này tạo động lực phát triển cho các khu vực nông thôn trước đây ít được chú ý.

Tại Guian New Area, một số người dân cho biết sự xuất hiện của các trung tâm dữ liệu đã làm thay đổi đáng kể diện mạo địa phương.

Một chủ cửa hàng cho biết trước đây khu vực này chỉ là những ngọn núi hoang. Sau khi các dự án được triển khai, giao thông trở nên thuận tiện hơn, hoạt động thương mại phát triển và nhiều cơ hội kinh doanh xuất hiện.

Một người dân khác cho biết tuyến đường chính được đầu tư phát triển cùng với quá trình xây dựng các trung tâm dữ liệu, đồng thời các dự án đã “thực sự thúc đẩy nền kinh tế của toàn khu vực”.

Đáng chú ý, người dân địa phương cũng bắt đầu tìm được việc làm ngay tại quê nhà, thay vì phải rời đi nơi khác để kiếm việc như trước đây. Một số trường đại học cũng được thành lập kể từ khi các cơ sở công nghệ này xuất hiện. Ngoài ra, các trung tâm dữ liệu còn có thể giúp Trung Quốc giải quyết một vấn đề khác của năng lượng tái tạo: tình trạng dư thừa điện.

Điện gió và điện mặt trời phụ thuộc vào điều kiện thời tiết, khiến sản lượng có thời điểm vượt quá nhu cầu hoặc khả năng truyền tải của hệ thống. Khi đó, một phần công suất phải bị cắt giảm.

Theo Rystad Energy, các trung tâm dữ liệu có thể đóng vai trò như một “bộ phận hấp thụ” lượng điện tái tạo dư thừa, qua đó nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn năng lượng này. Tuy nhiên, lợi ích kinh tế đối với địa phương không phải lúc nào cũng lớn như kỳ vọng.

Ông Andrew Stokols, thuộc Đại học Quản lý Singapore, cho rằng các trung tâm dữ liệu không nhất thiết tạo ra hiệu ứng lan tỏa lớn về việc làm. Kỳ vọng là những trung tâm này sẽ trở thành hạt nhân để phát triển một hệ sinh thái kinh tế số rộng lớn hơn, thu hút các ngành công nghiệp và doanh nghiệp công nghệ đến hoạt động xung quanh. Nhưng trên thực tế, cả ở Trung Quốc và nhiều quốc gia khác, những lợi ích kinh tế tức thời từ các trung tâm dữ liệu vẫn chưa thực sự rõ nét.

ĐẦU TƯ LỚN, HIỆU QUẢ KINH TẾ CÒN HẠN CHẾ

Quý Châu là một ví dụ điển hình cho sự tương phản giữa tốc độ tăng trưởng kinh tế và tác động trực tiếp của ngành trung tâm dữ liệu. Trong 10 năm qua, GDP của tỉnh tăng bình quân 7,4% mỗi năm. Tuy nhiên, theo Viện Nghiên cứu Dân chủ, Xã hội và Công nghệ mới nổi (DSET), tốc độ tăng tiền lương tại Quý Châu trong cùng giai đoạn lại đứng thứ hai từ dưới lên trong số các địa phương của Trung Quốc.

Các nhà nghiên cứu của DSET nhận định điều này cho thấy mặc dù các trung tâm dữ liệu tạo ra những khoản đầu tư rất lớn vào đất đai, cơ sở hạ tầng và thiết bị, tác động của chúng đối với việc nâng cao thu nhập bình quân đầu người tại địa phương vẫn còn hạn chế.

Một vấn đề khác là chi phí. Để thu hút các nhà đầu tư trung tâm dữ liệu, Quý Châu đã dành nguồn lực lớn cho phát triển hạ tầng và đưa ra nhiều chính sách ưu đãi. Những khoản đầu tư này góp phần khiến tỉnh trở thành một trong những địa phương có gánh nặng nợ cao nhất Trung Quốc.

Theo DSET, năm 2024, Quý Châu đứng thứ 30 trong số các tỉnh của Trung Quốc về tỷ lệ nợ trên thu ngân sách và đứng thứ 27 về tỷ lệ nợ trên GDP. Dù vậy, quá trình xây dựng các trung tâm dữ liệu tại Trung Quốc nhiều khả năng vẫn tiếp tục với tốc độ cao.

Lý do là nhu cầu năng lực xử lý dữ liệu đang tăng nhanh cùng với sự bùng nổ của AI. Thậm chí trước khi ChatGPT mở màn cho làn sóng AI hiện nay, các văn kiện chính sách của Trung Quốc đã coi năng lực điện toán là một thành tố gắn với sức mạnh quốc gia.

Theo ông Stokols, trong kỷ nguyên công nghệ số, năng lực điện toán có ý nghĩa thiết yếu đối với sức cạnh tranh quốc gia. Cuộc cạnh tranh AI giữa các cường quốc đang càng làm xu hướng này trở nên mạnh mẽ hơn.

Vì vậy, Trung Quốc đang đứng trước một bài toán kép: vừa phải nhanh chóng xây dựng đủ năng lực điện toán để duy trì vị thế trong cuộc đua AI, vừa phải tìm cách bảo đảm những khoản đầu tư khổng lồ vào trung tâm dữ liệu thực sự tạo ra giá trị kinh tế cho các địa phương.

Việc đưa “não” của AI về những vùng nông thôn, miền núi phía Tây có thể giúp Trung Quốc giải quyết bài toán đất đai, năng lượng và phân bổ hạ tầng số. Nhưng để những trung tâm dữ liệu này trở thành động lực phát triển kinh tế bền vững, thay vì chỉ là những “ốc đảo” công nghệ tiêu thụ vốn và năng lượng, vẫn cần thêm một hệ sinh thái doanh nghiệp, nhân lực và ngành công nghiệp số đủ mạnh xung quanh chúng.