Áp lực huy động vốn cho chuyển đổi xanh ngày càng gia tăng, trong khi quy mô nguồn lực chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế. Những khoảng trống trong chuẩn hóa và kiểm chứng dữ liệu đang trở thành điểm nghẽn, ảnh hưởng khả năng dẫn dắt và phân bổ hiệu quả dòng vốn trên thị trường tài chính xanh...

Nhu cầu tài chính cho ứng phó biến đổi khí hậu đang gia tăng với tốc độ vượt xa khả năng đáp ứng của thị trường toàn cầu.  Theo Ngân hàng Thế giới, để hiện thực hóa mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, tổng nhu cầu vốn của Việt Nam có thể lên tới khoảng 700 tỷ USD.

Như vậy, trong giai đoạn còn lại, Việt Nam cần huy động từ 25–28 tỷ USD/năm cho các hoạt động chuyển đổi xanh, một con số không nhỏ trong bối cảnh thị trường tài chính xanh vẫn đang ở giai đoạn đầu phát triển. Đặt trong tương quan thực tế, khoảng cách giữa nhu cầu và khả năng cung ứng vốn trở nên rõ nét.

Trong khi đó, số liệu từ Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tài chính cho thấy, đến năm 2025, dư nợ tín dụng xanh mới đạt hơn 20 tỷ USD, trong khi tổng lượng phát hành trái phiếu xanh lũy kế chỉ vào khoảng 1,4 tỷ USD. So với nhu cầu vốn hàng năm, quy mô huy động hiện tại vẫn còn rất hạn chế, thậm chí chưa đủ đáp ứng yêu cầu cho tiến trình chuyển đổi xanh và phát triển bền vững cho một năm.

Vấn đề đặt ra không chỉ nằm ở quy mô nguồn lực, mà còn ở cách thức thị trường nhận diện, đo lường và phân bổ dòng vốn cho các hoạt động “xanh”, yếu tố đang quyết định trực tiếp đến hiệu quả huy động vốn trong thực tế.

DOANH NGHIỆP PHẢI CHỦ ĐỘNG CHUẨN HÓA DỮ LIỆU ESG

Một trong những điểm nghẽn đáng chú ý là việc thiếu một hệ thống phân loại thống nhất. Trong nhiều năm, việc thiếu một hệ thống tiêu chí thống nhất để xác định thế nào là “xanh” đã khiến thị trường phát triển thiếu đồng bộ. Các tổ chức tín dụng và nhà đầu tư thường tự xây dựng bộ tiêu chí riêng, dẫn đến tình trạng mỗi nơi áp dụng một cách hiểu khác nhau, làm gia tăng rủi ro “tẩy xanh” (greenwashing).

Việc ban hành Quyết định số 21/2025/QĐ-TTg quy định tiêu chí môi trường và việc xác nhận dự án đầu tư thuộc danh mục phân loại xanh (green taxonomy) là bước tiến quan trọng nhằm thiết lập một khung chuẩn chung, giúp dòng vốn được phân bổ hiệu quả hơn vào các lĩnh vực ưu tiên như năng lượng tái tạo, hạ tầng bền vững hay sản xuất thân thiện môi trường.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng chính sách chỉ là điều kiện cần, chưa phải yếu tố quyết định. Hiệu quả của hệ thống phân loại xanh phụ thuộc lớn vào khả năng triển khai trong thực tiễn, đặc biệt là ở cấp độ doanh nghiệp. Để tiếp cận được các nguồn vốn xanh, doanh nghiệp không chỉ cần đáp ứng tiêu chí kỹ thuật mà còn phải chứng minh được tính minh bạch và nhất quán trong suốt vòng đời dự án.

Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc xây dựng và chuẩn hóa hệ thống dữ liệu môi trường, xã hội và quản trị (ESG). Theo ông Tạ Đức Bình, chuyên gia Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), một dự án được xác nhận là “xanh” không thể chỉ dừng lại ở việc đáp ứng tiêu chí tại thời điểm phê duyệt.

“Vấn đề cốt lõi nằm ở khả năng duy trì các tiêu chí này trong suốt vòng đời dự án, và điều đó chỉ có thể được kiểm soát thông qua hệ thống báo cáo ESG minh bạch. Nói cách khác, báo cáo ESG không chỉ là công cụ công bố thông tin mà còn là cơ chế giám sát liên tục nhằm hạn chế rủi ro tẩy xanh”, đại diện Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) nhấn mạnh.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Viết Thịnh, Hội viên ACCA, Thành viên Ban Giám khảo Giải Báo cáo phát triển bền vững cho biết dù chưa có quy định bắt buộc nhưng xu hướng áp dụng các chuẩn mực quốc tế về tài chính bền vững đang dần hình thành tại Việt Nam khi nhiều công ty đại chúng đã chủ động xây dựng báo cáo phát triển bền vững theo các khung tiêu chuẩn quốc tế nhằm nâng cao uy tín với nhà đầu tư.

“Đối với tổ chức tài chính, xu hướng áp dụng các chuẩn mực quốc tế cho trái phiếu xanh hay các tiêu chuẩn về khoản vay bền vững đã bắt đầu hình thành song số lượng các tổ chức tiên phong tiếp cận chuẩn mực này vẫn hạn chế”, ông Thịnh nêu.

CẦN KHUNG TIÊU CHÍ LINH HOẠT THEO NGÀNH

Theo Quyết định 21, việc xác nhận dự án xanh có thể được thực hiện thông qua hai kênh là cơ quan quản lý nhà nước hoặc các tổ chức xác nhận độc lập (bao gồm các công ty kiểm toán). Do đó, các tổ chức xác nhận độc lập được xem là “lớp lọc” quan trọng, đóng vai trò then chốt trong việc đánh giá một dự án có thực sự đáp ứng các tiêu chí môi trường để được công nhận là “xanh” hay không.

Tuy nhiên, chính điều này lại đặt ra câu hỏi về tính nhất quán và năng lực của các đơn vị đánh giá. Khi dữ liệu ESG trở thành đầu vào cho hoạt động đảm bảo (assurance), những hạn chế về tính đầy đủ, nhất quán và khả năng kiểm chứng của thông tin bắt đầu bộc lộ rõ.

Theo bà Lê Nhật Vương, Hội viên ACCA, Phó Tổng Giám đốc Dịch vụ Kiểm toán KPMG Việt Nam, dù có nền tảng chuẩn mực tương đối rõ ràng, quá trình triển khai trên thực tế gặp ba rào cản chính

Trở ngại đầu tiên nằm ở hệ thống tiêu chí đánh giá. Để đưa ra kết luận về tính chính xác của thông tin, các tiêu chí phải rõ ràng, nhất quán và có thể kiểm chứng.

“Chính sự đan xen giữa tiêu chí định lượng và định tính trong Green Taxonomy đã làm gia tăng độ phức tạp của hoạt động kiểm toán. Nếu tiêu chí định lượng có thể dựa vào số liệu để kiểm chứng, thì tiêu chí định tính lại phụ thuộc nhiều vào xét đoán nghề nghiệp, làm tăng rủi ro chủ quan”.

Ngoài các tiêu chí định lượng, nhiều tiêu chí ESG hiện nay vẫn mang tính định tính, dẫn đến cách hiểu và diễn giải khác nhau giữa các bên. Đây là một trong những thách thức lớn, đòi hỏi sự cân nhắc kỹ lưỡng và tính chuyên môn cao của các đơn vị độc lập.

Bên cạnh đó, việc thu thập bằng chứng kiểm toán cũng là một thách thức lớn. Các ý kiến đảm bảo phải dựa trên dữ liệu đáng tin cậy, trong khi hệ thống dữ liệu ESG tại nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn chưa hoàn thiện.

Theo bà Lê Nhật Vương, khác với dữ liệu tài chính vốn đã được chuẩn hóa, dữ liệu phi tài chính thường phân tán ở nhiều bộ phận, được thu thập thủ công hoặc dựa trên các giả định, ước tính. Điều này làm gia tăng rủi ro sai lệch và gây khó khăn cho quá trình xác minh độc lập.

Một khó khăn khác đến từ yêu cầu về chuyên môn kỹ thuật. Nếu kiểm toán báo cáo tài chính chủ yếu dựa trên kiến thức kế toán - tài chính, thì kiểm toán ESG lại bao trùm nhiều lĩnh vực như năng lượng, giao thông, nông nghiệp hay môi trường. Điều này đòi hỏi sự tham gia của các chuyên gia đa ngành, trong khi nguồn lực chuyên môn tại Việt Nam vẫn còn hạn chế, đặc biệt trong các lĩnh vực kỹ thuật chuyên sâu.

Tổng hòa các yếu tố trên cho thấy một trong những “điểm nghẽn” nổi bật hiện nay vẫn là chất lượng và tính minh bạch của dữ liệu ESG. Một dự án được phân loại là “xanh” không chỉ phụ thuộc vào việc đáp ứng các tiêu chí kỹ thuật mà còn gắn liền với khả năng xây dựng hệ thống dữ liệu minh bạch, có thể kiểm chứng.

Ở góc độ quản lý, ông Lưu Đức Tuyên, Phó Cục trưởng Cục Quản lý, giám sát kế toán, kiểm toán (Bộ Tài chính) cho rằng điểm nghẽn cốt lõi hiện nay nằm ở việc xây dựng hệ thống tiêu chuẩn đánh giá. Khi các tiêu chuẩn chưa được xác lập rõ ràng, hoạt động xác nhận cũng như kiểm toán sẽ thiếu nền tảng pháp lý và kỹ thuật cần thiết.

"Việc áp dụng một bộ tiêu chí chung cho tất cả doanh nghiệp và ngành nghề là không khả thi, bởi mỗi lĩnh vực có những đặc thù riêng, mức độ tác động đến môi trường, xã hội và quản trị cũng khác nhau. Nếu sử dụng một khung tiêu chí đồng nhất, quá trình đánh giá dễ rơi vào tình trạng khiên cưỡng, làm giảm tính khả thi khi áp dụng vào thực tế"

“Chỉ khi có bộ tiêu chuẩn cụ thể, việc thu thập bằng chứng và chứng minh mức độ đáp ứng của doanh nghiệp mới có thể được triển khai một cách bài bản”, Phó Cục trưởng Cục Quản lý, giám sát kế toán, kiểm toán (Bộ Tài chính) nhấn mạnh.

Một vấn đề đặt ra là cách thức xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá sao cho vừa đảm bảo tính chặt chẽ, vừa phù hợp với thực tiễn triển khai.

Ông Tuyên cho biết các bộ chỉ số cần được thiết kế theo từng ngành, từng lĩnh vực cụ thể, đồng thời vẫn phải đảm bảo độ linh hoạt nhất định để doanh nghiệp có thể điều chỉnh phù hợp với điều kiện thực tế.

Theo Phó Cục trưởng Cục Quản lý, giám sát kế toán, kiểm toán (Bộ Tài chính), kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy, không tồn tại một bộ tiêu chí ESG mang tính “chuẩn hóa tuyệt đối” có thể áp dụng đồng nhất cho mọi doanh nghiệp hay mọi ngành nghề.

Thay vào đó, các tổ chức quốc tế thường xây dựng những khung hướng dẫn mang tính định hướng, cho phép doanh nghiệp chủ động lựa chọn và điều chỉnh các tiêu chí phù hợp với mục tiêu phát triển cũng như đặc thù hoạt động của mình.

Bù lại, điều này sẽ đặt ra thách thức không nhỏ cho hoạt động kiểm toán, khi trước hết phải đánh giá tính phù hợp của bộ tiêu chí mà doanh nghiệp lựa chọn trước khi tiến hành các bước kiểm tra, xác nhận tiếp theo, ông Tuyên đánh giá.

Những vướng mắc về tiêu chí, dữ liệu và năng lực triển khai cho thấy, bên cạnh việc hoàn thiện khung pháp lý, cần có những định hướng rõ ràng hơn trong việc chuẩn hóa hệ thống dữ liệu ESG, nâng cao năng lực của các tổ chức đảm bảo và phát triển nguồn nhân lực chuyên môn. Đây sẽ là những yếu tố then chốt quyết định khả năng vận hành hiệu quả của thị trường tài chính xanh trong giai đoạn tới.