Khởi nghiệp thời AI: Nhà sáng lập đừng để “bẫy” AI triệt tiêu sự thấu cảm

Trong cơn lốc công nghệ, AI đang trở thành "cánh tay phải" đắc lực giúp các đội ngũ khởi nghiệp rút ngắn quy trình phát triển sản phẩm. Trước đây, nghiên cứu thị trường và hành vi người dùng là một hành trình công phu, đòi hỏi những người làm sản phẩm phải "lăn lộn" thực tế, phỏng vấn chuyên sâu để đúc kết từng giả định.

“CẠM BẪY” THẤU HIỂU NGƯỜI DÙNG

Hiện nay, với sự hỗ trợ của các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM), quá trình này có thể được rút ngắn chỉ bằng vài câu lệnh. Chia sẻ tại webinar cuộc thi STEAM for ALL, cuộc thi sáng kiến công nghệ thúc đẩy bình đẳng giới do UN Women và TUVA Communication tổ chức, chuyên gia Hoàng Hường, Giám đốc sản phẩm NDAChain, cho rằng sự tiện lợi này vừa là cơ hội vừa là một "cạm bẫy" nếu người dùng không hiểu bản chất vận hành của AI.

“Bản chất của AI là học từ dữ liệu quá khứ. Nó giống như một đứa trẻ, những gì nó được "ăn" – tức là dữ liệu huấn luyện – sẽ hình thành nên thế giới quan của AI”, chuyên gia phân tích: "Khoảng 10 năm trước, AI chỉ ở mức như một đứa trẻ 3 tuổi, mạnh về thị giác và thính giác nhưng hạn chế về tư duy logic. Từ năm 2022, AI đã có bước nhảy vọt về khả năng tổng hợp và xử lý ngôn ngữ tự nhiên. Tuy nhiên, AI không có trải nghiệm thực tế; mà chỉ phản chiếu lại những gì số đông đã viết hoặc thảo luận trên Internet”.

Trong khi đó, dữ liệu trên mạng không bao giờ là trung lập hoàn toàn, mà luôn chứa đựng sẵn những định kiến về văn hóa, giới tính và sắc tộc của lịch sử để lại. Khi các startup sử dụng AI để xây dựng chân dung khách hàng, họ dễ dàng nhận được những kết quả rất mạch lạc, logic về mặt hình thức nhưng lại thiếu chiều sâu và đầy khuôn mẫu.

"AI thường trình bày thông tin rất thuyết phục, khiến người dùng dễ dàng tin tưởng mà không đặt câu hỏi ngược lại. Nếu chúng ta chỉ tiếp nhận một chiều, tin rằng AI luôn đúng, chúng ta sẽ bị đánh lừa bởi tính logic bề ngoài và vô tình đưa những định kiến đó vào ngay từ bước thiết kế sản phẩm đầu tiên", bà Hường cảnh báo.

TƯ DUY THIẾT KẾ BAO TRÙM KHI PHÁT TRIỂN SẢN PHẨM

Trong một đội ngũ khởi nghiệp, mỗi vị trí thường bị giới hạn bởi góc nhìn chuyên môn. Kỹ sư thường ưu tiên tính khả thi và rào cản kỹ thuật; người làm kinh doanh tập trung vào tăng trưởng và lợi nhuận. Người làm sản phẩm, theo bà Hoàng Hường, phải là người đứng ở vị trí trung tâm để kết nối và "dịch" ngôn ngữ giữa các bên, nhưng quan trọng nhất là phải bảo vệ quyền lợi của người dùng cuối.

Để làm được điều này, tư duy thiết kế bao trùm là yếu tố sống còn. Đây không chỉ là việc tạo ra sản phẩm cho số đông, mà là đảm bảo không có nhóm thiểu số nào bị bỏ lại phía sau do những định kiến vô thức. Chuyên gia lấy ví dụ về định kiến giới – một vấn đề nhức nhối thường bị lồng ghép một cách "tự nhiên" vào các ứng dụng.

Chuyên gia đã phân tích trường hợp sự khác biệt giữa Tinder và Bumble. "Bumble ra đời từ một insight sâu sắc và sự thấu cảm với những phụ nữ bị quấy rối trên không gian mạng. Quyết định thiết kế chỉ cho phép phụ nữ bắt đầu cuộc hội thoại không đơn thuần là một tính năng, mà là một sự thay đổi về tư duy: trao quyền và tạo ra không gian an toàn. Đó là thứ mà AI khó lòng tự suy luận ra nếu người làm sản phẩm không có trải nghiệm thực tế và lòng thấu cảm”.

Sự thấu cảm này sẽ giúp sản phẩm không bị biến thành một cỗ máy vô hồn. Việc sử dụng AI có trách nhiệm đòi hỏi người dùng phải chủ động phá vỡ "bong bóng thông tin" mà các thuật toán tạo ra. “Nếu liên tục sử dụng AI để xác nhận những gì mình đã nghĩ, chúng ta đang tạo ra một vòng lặp định kiến nguy hiểm: Dữ liệu cũ sinh ra kết quả cũ, và kết quả đó lại trở thành dữ liệu cho tương lai”, bà Hường cho biết.

"Vai trò của người làm sản phẩm không phải là đứng về phía đội kỹ thuật hay đội kinh doanh, mà là đứng về phía khách hàng. Bạn phải tự vấn: 'Mình đã tiếp cận vấn đề từ đủ nhiều góc nhìn chưa, hay mới chỉ dừng lại ở góc nhìn quen thuộc của bản thân?’”

CÔNG THỨC SỬ DỤNG AI CÓ TRÁCH NHIỆM: PHẢN BIỆN VÀ KIỂM CHỨNG

Để tận dụng sức mạnh của AI mà không bị "lệch hướng", chuyên gia Hoàng Hường đề xuất một quy trình làm việc có ý thức, nơi AI đóng vai trò là điểm khởi đầu chứ không phải đáp án cuối cùng.

Chuyên gia cho rằng thứ nhất, các startup cần xây dựng một "bộ câu hỏi phản biện" khi làm việc với AI. Thay vì chấp nhận chân dung khách hàng mà AI gợi ý, hãy đặt những câu hỏi như: Thông tin này đến từ đâu? Ngữ cảnh nào đang bị bỏ sót? Nhóm người dùng nào chưa được đại diện trong kết quả này? Thậm chí, một kỹ thuật hiệu quả là yêu cầu AI đóng vai nhiều nhân vật khác nhau (như một chuyên gia tâm lý, một kỹ sư khó tính, hoặc một người dùng ở vùng nông thôn) để đối chiếu các luồng quan điểm.

Thứ hai, việc kiểm chứng thực tế là bắt buộc. AI có thể giúp tạo ra các giả định nhanh chóng, nhưng người làm khởi nghiệp phải bước ra khỏi văn phòng để xác nhận lại những giả định đó qua phỏng vấn trực tiếp, quan sát hành vi và thử nghiệm thực tế. Chân dung người dùng thật sự luôn sống động và phức tạp hơn bất kỳ đoạn mã nguồn nào có thể tổng hợp được.

Thứ ba, xây dựng sản phẩm có trách nhiệm nghĩa là phải cân nhắc đến tác động dài hạn của sản phẩm đối với xã hội. Bà Hường nhấn mạnh: "Mỗi khi bắt tay vào làm bất cứ điều gì, hãy chủ động hỏi: Ai sẽ là người chịu ảnh hưởng nhiều nhất từ quyết định thiết kế này? Khi chúng ta mở rộng được góc nhìn đa chiều, chúng ta sẽ có nhiều lựa chọn hơn, và cách giải quyết vấn đề cũng trở nên toàn diện, hiệu quả hơn”.

Trong kỷ nguyên số, AI là công cụ mạnh mẽ để khuếch đại năng lực con người, nhưng nó cũng có thể khuếch đại những sai lầm nếu thiếu đi sự kiểm soát của tư duy logic và đạo đức. Những khởi nghiệp thành công và bền vững sẽ là những đội ngũ biết dùng AI để hỗ trợ tốc độ, nhưng dùng trái tim và sự thấu cảm để định hướng cho sản phẩm.

"Cốt lõi của vấn đề không nằm ở công nghệ, mà nằm ở sự tỉnh táo của con người. Hãy luôn tò mò, luôn phản biện và đừng bao giờ để sự tiện lợi của AI thay thế cho việc tìm hiểu sâu sắc về con người”, chuyên gia Hoàng Hường cho biết.