Đã đến lúc ngành gỗ Việt Nam phải chuyển từ tư duy "đủ nguyên liệu để sản xuất" sang tư duy "nguyên liệu phải hợp pháp, minh bạch, có trách nhiệm và bền vững"; từ mục tiêu "xuất khẩu nhiều" sang "xuất khẩu giá trị"; từ "bán gỗ" sang "xuất khẩu cả hệ sinh thái nội thất và thương hiệu Việt Nam"…

Hơn 30 năm đổi mới, từ một quốc gia phải nhập khẩu phần lớn sản phẩm gỗ, Việt Nam đã vươn lên trở thành một trong năm quốc gia xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ lớn nhất thế giới, với hơn 17 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu vào năm 2025, đứng thứ hai châu Á và đứng đầu Đông Nam Á. Sản phẩm có mặt trên 140 quốc gia và vùng lãnh thổ.

THÁCH THỨC LỚN NHẤT LÀ ĐÁP ỨNG CÁC TIÊU CHUẨN CỦA THỊ TRƯỜNG

Tuy vậy, tại diễn đàn “Tháo gỡ vướng mắc, thúc đẩy phát triển nguyên liệu bền vững cho ngành gỗ chế biến sâu”, ông Bùi Trung Nghĩa, Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) nhận định: "Dư địa tăng trưởng trong giai đoạn tới của ngành chế biến gỗ sẽ không còn đến từ việc mở rộng quy mô theo chiều rộng, mà phải dựa trên chất lượng tăng trưởng, năng suất và khả năng thích ứng với những yêu cầu mới của thị trường toàn cầu".

Biến động của thương mại quốc tế, các tiêu chuẩn xanh ngày càng khắt khe, yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, chống mất rừng, giảm phát thải carbon, xu hướng tiêu dùng bền vững đang đặt ra những yêu cầu hoàn toàn mới đối với ngành gỗ Việt Nam.

Theo ông Nguyễn Văn Diện, Phó Cục trưởng Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), giai đoạn 2021-2025, ngành lâm nghiệp đã cung cấp khoảng 78% nhu cầu nguyên liệu cho ngành chế biến trong nước. Gần 4,9 triệu ha rừng trồng đã trở thành nền tảng quan trọng để Việt Nam từng bước chủ động nguồn nguyên liệu, giảm phụ thuộc vào nhập khẩu và nâng cao sức cạnh tranh của sản phẩm gỗ Việt Nam.

Mặc dù vậy, bối cảnh thị trường hiện nay đã thay đổi. Ông Diện cho rằng nếu như trước đây thị trường thế giới cạnh tranh bằng giá thành, thì hôm nay cuộc cạnh tranh đã thay đổi hoàn toàn. Các thị trường lớn không chỉ hỏi sản phẩm có đẹp không, mà hỏi: Gỗ này có hợp pháp không? có truy xuất được đến từng lô rừng không? có gây mất rừng hay suy thoái rừng không? có chứng chỉ quản lý rừng bền vững không? lượng phát thải carbon của sản phẩm là bao nhiêu?

Đó chính là những "hộ chiếu xanh" quyết định khả năng tiếp cận thị trường. Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR), các quy định của Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc và nhiều quốc gia khác đang tạo ra một mặt bằng tiêu chuẩn hoàn toàn mới đối với ngành gỗ.

“Thách thức lớn nhất hiện nay không phải là thiếu thị trường, mà là năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn của thị trường. Doanh nghiệp nào thích ứng nhanh sẽ phát triển, doanh nghiệp nào chậm chuyển đổi sẽ bị loại khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu”, ông Diện cảnh báo.

Trong khi điểm yếu của ngành gỗ hiện nay là rừng trồng vẫn chủ yếu là gỗ nhỏ, tỷ lệ rừng có chứng chỉ bền vững còn thấp, dữ liệu vùng nguyên liệu chưa được số hóa đầy đủ, liên kết giữa người trồng rừng và doanh nghiệp còn lỏng lẻo, tỷ trọng sản phẩm chế biến sâu chưa tương xứng với tiềm năng, công nghệ của nhiều doanh nghiệp còn ở mức trung bình. Và đặc biệt, ngành vẫn đang xuất khẩu quá nhiều nguyên liệu giá trị thấp, trong khi thế giới đang cần các sản phẩm nội thất, vật liệu xanh và sản phẩm gỗ có hàm lượng công nghệ cao.

Ở góc độ nhà nghiên cứu, TS Nguyễn Đức Thành, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Công nghiệp rừng, chỉ rõ 4 thách thức thị trường ngành gỗ đang gặp phải. Đó là phòng vệ thương mại (Mỹ áp thuế đối ứng, điều tra chống bán phá giá, chống trợ cấp); các quy định của châu Âu về truy xuất nguồn gốc gỗ không gây phá rừng; biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến chuỗi cung ứng nguyên liệu và sản xuất; áp lực cạnh tranh từ Trung Quốc, Malaysia, Indonesia về giá và yêu cầu về lao động tay nghề cao. Trong khi đó, phần lớn doanh nghiệp gỗ Việt hiện nay đang nằm ở phần đáy đường cong chuỗi giá trị, tức là chế biến và gia công theo đơn đặt hàng.

CẦN XÁC LẬP MỘT TẦM NHÌN MỚI CHO NGÀNH NGUYÊN LIỆU GỖ

Để đạt được kim ngạch 25 tỷ USD xuất khẩu vào năm 2030, theo Phó Chủ tịch VCCI, ngành chế biến gỗ không thể tiếp tục tăng trưởng theo chiều rộng dựa trên sinh khối ngắn hạn và nguyên liệu nhập khẩu. Việc chuyển đổi sang mô hình lâm nghiệp bền vững, tự chủ nguyên liệu, nâng cấp chuỗi giá trị và tối ưu hiệu suất sinh thái trên mỗi ha rừng sẽ quyết định vị thế dài hạn của xuất khẩu gỗ Việt Nam trong bối cảnh thương mại toàn cầu có nhiều biến động.

Nhấn mạnh thêm, Phó Cục trưởng Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm, cho rằng đây là lúc chúng ta cần xác lập một tầm nhìn mới cho ngành nguyên liệu gỗ. Theo đó, nguồn nguyên liệu gỗ trong tương lai phải hội nhập đủ 5 yếu tố: Hợp pháp; khả năng truy xuất đầy đủ; không gây mất rừng; có chứng chỉ quản lý rừng bền vững; có phát thải carbon thấp. Đây sẽ là nền tảng để ngành gỗ Việt Nam tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

“Trước mắt doanh nghiệp vẫn còn nhiều khó khăn như chi phí tăng, đơn hàng biến động, yêu cầu kỹ thuật ngày càng khắt khe, áp lực cạnh tranh ngày càng lớn. Tuy nhiên, mọi thách thức đều có thể trở thành cơ hội nếu chúng ta thay đổi đủ nhanh. Lịch sử phát triển của ngành gỗ Việt Nam đã chứng minh điều đó. Mỗi lần thị trường thay đổi, doanh nghiệp Việt Nam đều biết cách vươn lên. Mỗi lần xuất hiện rào cản mới, ngành gỗ Việt Nam lại trưởng thành hơn. Lần này cũng vậy”, ông Diện tin tưởng.

Muốn hiện thực hóa được điều này, ông Diện đề nghị các địa phương đẩy nhanh phát triển vùng nguyên liệu đạt chuẩn; các doanh nghiệp tăng cường đầu tư công nghệ thiết kế và chế biến sâu; các hiệp hội phát huy vai trò kết nối thị trường, hỗ trợ doanh nghiệp cập nhật các quy định quốc tế; các cơ quan quản lý tiếp tục cải cách thủ tục hành chính, hoàn thiện thể chế và đồng hành tháo gỡ khó khăn.

"Chúng ta phải biến sức ép từ các rào cản kỹ thuật thành động lực để nâng cấp toàn bộ chuỗi giá trị ngành gỗ Việt Nam. Không chỉ giữ vững các thị trường truyền thống mà còn mở rộng sang những thị trường có giá trị gia tăng cao. Không chỉ xuất khẩu nhiều mà còn xuất khẩu thông minh hơn, xanh hơn và bền vững hơn", ông Diện khẳng định.

Để tăng giá trị của ngành gỗ, TS Thành khuyến nghị cần đổi mới trang thiết bị máy móc, chuyển từ thủ công sang công nghiệp. Đồng thời số hóa giúp quản trị toàn bộ quá trình sản xuất, đánh giá tình trạng đơn hàng, phát hiện vướng mắc, giúp minh bạch nguồn gốc gỗ, đây là "tấm hộ chiếu" để vào các thị trường khó tính như Mỹ và châu Âu.

“Việc đầu tư đổi mới công nghệ giúp nâng cao năng suất, chất lượng đồng đều và tăng biên lợi nhuận, giúp doanh nghiệp nâng cao sức chống chịu với biến động thị trường. Khi đó, yêu cầu truy xuất nguồn gốc không còn là rào cản mà trở thành lợi thế cạnh tranh”, ông Thành nhận định.