Thông thường, chỉ khi người bệnh bị ho, khó thở, sốt hay sụt cân mới nghĩ đến việc đi khám, chụp phim phát hiện bệnh lao. Tuy nhiên, thực tế cho thấy không ít trường hợp phát hiện lao tình cờ khi khám sức khỏe…

Tổ chức Y tế thế giới (WHO) khuyến cáo, nếu phát hiện ít nhất 70% số bệnh nhân có trong cộng đồng, điều trị khỏi ít nhất 85% số bệnh nhân lao được phát hiện thì dịch tễ lao mới giảm từ 5% - 10% mỗi năm.

Trong khi đó, tình hình dịch tễ bệnh lao tại Việt Nam còn rất nặng nề. Năm 2025, Tổ chức Y tế thế giới ước tính, Việt Nam có khoảng 12.000 người tử vong do lao. Việt Nam vẫn xếp thứ 12/30 nước có gánh nặng bệnh lao cao nhất thế giới và đứng thứ 10/30 nước có gánh nặng bệnh lao kháng thuốc cao nhất thế giới.

Tại khu vực phía Nam, số bệnh nhân lao được phát hiện mắc bệnh có tỷ lệ cao nhất cả nước, chiếm khoảng 60% tổng số ca lao phát hiện trên toàn quốc. Riêng TP.Hồ Chí Minh, năm 2025 phát hiện và điều trị 16.148 ca mắc lao (chiếm 14% cả nước và chiếm 23% tổng số ca mắc lao toàn miền Nam).

Lý giải về nguyên nhân số ca mắc lao tại TP.Hồ Chí Minh tăng trong những năm gần đây, ThS.BS Lê Hồng Nga, Phó Giám đốc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TP.Hồ Chí Minh (HCDC), cho biết bệnh lao lây truyền qua đường không khí. Triệu chứng lâm sàng giai đoạn đầu thường không điển hình, dẫn đến việc bỏ sót ca bệnh nếu chỉ thực hiện tầm soát thụ động tại các cơ sở y tế.

“Mặc dù y học đã đạt nhiều tiến bộ trong điều trị bệnh lao, nhưng sự xuất hiện và gia tăng của lao tiềm ẩn, lao kháng thuốc đang trở thành thách thức nghiêm trọng đối với hệ thống y tế. Không chỉ kéo dài thời gian điều trị, tăng chi phí, lao kháng thuốc còn đe dọa trực tiếp đến mục tiêu chấm dứt bệnh lao trong cộng đồng”, ThS.BS Lê Hồng Nga thông tin.

TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu, Phó Giám đốc Sở Y tế TP.Hồ Chí Minh, cho biết ngành y tế thành phố đã và đang triển khai chiến dịch sàng lọc bệnh lao chủ động tại cộng đồng với quy mô lớn. Dự kiến hàng chục ngàn người thuộc nhóm nguy cơ cao sẽ được tham gia sàng lọc từ cuối tháng 3 đến tháng 9/2026 nhằm thu hẹp khoảng trống trong phát hiện và điều trị lao.

Tương tự, Hà Nội đã triển khai nhiều hoạt động tích cực trong phòng chống bệnh lao thời gian qua và đạt được một số kết quả tích cực. Trong đó, thành phố tăng cường mở rộng xét nghiệm nhanh, sàng lọc, chẩn đoán và điều trị tại các cơ sở y tế công lập và tư nhân. Đáng chú ý, bệnh lao tiềm ẩn có hơn 7.000 ca được sàng lọc, đạt 136,3% chỉ tiêu.

Từ năm 2026, ngành y tế Thủ đô đảm bảo mọi người dân đều được khám sàng lọc miễn phí ít nhất một lần mỗi năm. Đặc biệt, khám sức khỏe định kỳ cho cán bộ, viên chức và người lao động bắt buộc phải có nội dung sàng lọc bệnh lao. Trong quá trình sàng lọc, ngành y tế yêu cầu các cơ sở y tế tận dụng tối đa hệ thống X-quang kỹ thuật số, trí tuệ nhân tạo để không bỏ sót ca bệnh.

Ngày 24/3, tại lễ kỷ niệm Ngày Thế giới phòng chống lao tại Hà Nội, ông Đinh Văn Lượng, Giám đốc Bệnh viện Phổi Trung ương, Trưởng Ban điều hành Chương trình chống lao Quốc gia, cho hay trường hợp mắc bệnh lao dù không có triệu chứng không hề hiếm gặp.

Ước tính mỗi năm có khoảng 184.000 ca lao mới, trong đó hàng chục nghìn trường hợp chưa được phát hiện. Khoảng 12.000 người tử vong do căn bệnh này mỗi năm. Trong đó, tỷ lệ phát hiện bệnh hiện mới đạt khoảng 63% so với số ca ước tính trong cộng đồng.

Trong khi đó, hiện nay khám sàng lọc bệnh lao chưa được đưa vào danh mục khám sức khỏe ban đầu, khám sức khỏe định kỳ. Thực tế tại Việt Nam chỉ có khoảng 23% người dân được khám chữa bệnh (theo điều tra dân số 2024), tổng số người có việc làm là khoảng 52 triệu người, tuy được khám sức khỏe định kỳ hàng năm nhưng vẫn bị bỏ sót khám sàng lọc lao.

"Như vậy, số người không được khám sàng lọc bệnh lao ước tính khoảng 40 - 50% dân số hiện nay", ông Lượng nhấn mạnh. Việc không được phát hiện, điều trị sớm khiến nhiều người chỉ đi khám khi bệnh đã nặng, xuất hiện biến chứng như ho ra máu, suy hô hấp…

Theo ông Lượng, để phát hiện sớm bệnh lao trong cộng đồng, cần lồng ghép sàng lọc lao vào khám sức khỏe định kỳ cho người dân. Theo định hướng từ năm 2026, mỗi người dân sẽ được khám sức khỏe định kỳ hoặc sàng lọc miễn phí ít nhất một lần mỗi năm. Đây được xem là cơ hội để phát hiện sớm bệnh lao cũng như nhiều bệnh lý nguy hiểm khác.

Trong đó, chụp X-quang phổi được đánh giá là phương pháp chẩn đoán tối ưu, đây là phương pháp có thể phát hiện những tổn thương nghi lao ngay cả khi chưa có triệu chứng. Với các trường hợp nghi ngờ, xét nghiệm GeneXpert sẽ giúp chẩn đoán xác định nhanh chóng và chính xác.

"Người dân không cần quá lo lắng vì việc chụp phim X-quang phổi khi khám sức khỏe định kỳ. Ảnh hưởng của tia hầu như không có, mà giá trị nó mang lại rất lớn. Chụp X-quang là một phương pháp cận lâm sàng quan trọng, giúp phát hiện sớm các tổn thương ở phổi như lao, bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính, ung thư, xơ phổi và nhiều bệnh hô hấp khác", ông Lượng nêu rõ.

Hiện nay, hệ thống y tế đã được trang bị rộng khắp với hàng trăm máy X-quang, trong đó có nhiều thiết bị kỹ thuật số hiện đại và xe chụp lưu động, giúp đưa dịch vụ sàng lọc đến tận vùng sâu, vùng xa. Bên cạnh đó, hàng trăm máy GeneXpert đã được triển khai tại nhiều tỉnh, thành phố, tạo điều kiện thuận lợi cho việc chẩn đoán sớm.

Các chuyên gia khuyến cáo, ngay cả khi không có triệu chứng, người dân vẫn nên tham gia khám sức khỏe định kỳ đầy đủ, đặc biệt là chụp X-quang phổi. Những người thuộc nhóm nguy cơ cao như người tiếp xúc với bệnh nhân lao, người có bệnh nền, người hút thuốc lá… càng cần chú ý sàng lọc thường xuyên.

Bên cạnh đó cần xóa bỏ tâm lý kỳ thị đối với người mắc lao. Bệnh lao hoàn toàn có thể chữa khỏi nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng phác đồ. Người bệnh chỉ cần điều trị trong 6 tháng đến 1 năm, bệnh sẽ khỏi, không để lại di chứng. Tỷ lệ điều trị thành công tại Việt Nam hiện đạt khoảng 90%, cao hơn mức trung bình toàn cầu (88%).

"Việt Nam đặt mục tiêu chấm dứt bệnh lao vào năm 2030, vì vậy việc đưa phát hiện lao vào khám sức khỏe định kỳ cho mỗi người dân chính là một trong những giải pháp đột phá. Khi mỗi người chủ động kiểm tra sức khỏe, mỗi ca bệnh được phát hiện sớm, chúng ta sẽ tiến gần hơn tới mục tiêu đẩy lùi căn bệnh nguy hiểm này", ông Lượng cho biết.