Trung Quốc siết chặt kiểm soát xuất khẩu đất hiếm vì “an ninh quốc gia”

Trung Quốc vừa công bố một loạt quy định xuất khẩu chặt chẽ đối với đất hiếm và các công nghệ liên quan, nhằm củng cố vị thế của mình trong chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược - động thái này diễn ra trong bối cảnh Hội nghị thượng đỉnh dự kiến giữa Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình trong tháng này.

QUY ĐỊNH MỚI VỀ XUẤT KHẨU ĐẤT HIẾM CỦA TRUNG QUỐC TỪ NGÀY 1/12

Trang Financial Times đưa tin theo thông báo từ Bộ Thương mại Trung Quốc, kể từ ngày 1 tháng 12 tới, các công ty nước ngoài muốn xuất khẩu nam châm có chứa bất kỳ lượng đất hiếm xuất xứ từ Trung Quốc hay nam châm sản xuất bằng công nghệ, khai thác hoặc tinh chế từ Trung Quốc đều phải xin giấy phép của Bắc Kinh.

Quy định này là lần đầu tiên Trung Quốc áp dụng một phiên bản tương đồng với “quy tắc sản phẩm trực tiếp nước ngoài” (foreign direct product rule) của Mỹ - biện pháp mà Washington từng dùng để ngăn chặn xuất khẩu linh kiện chip liên quan tới Trung Quốc thông qua các quốc gia thứ ba.

Với quy chế mới này, Bắc Kinh có thêm công cụ kiểm soát chuỗi cung ứng toàn cầu về đất hiếm - nguyên liệu thiết yếu cho các công nghệ từ điện thoại thông minh, ôtô điện đến máy bay chiến đấu và linh kiện quốc phòng. Trung Quốc hiện kiểm soát khoảng 70% hoạt động khai thác đất hiếm thế giới, 90% quy trình tách và chế biến, và 93% sản xuất nam châm — theo phân tích của Financial Times.

Cơ quan thương mại Trung Quốc cho biết các biện pháp này nhằm “bảo vệ an ninh quốc gia và lợi ích quốc gia”, đồng thời ngăn chặn việc “lạm dụng vật liệu đất hiếm trong lĩnh vực quân sự và các ngành nhạy cảm khác”. 

Cụ thể, phạm vi cấp phép sẽ áp dụng cho các nam châm sản xuất ở nước ngoài nếu theo giá trị chúng chứa ít nhất 0,1% đất hiếm nặng có xuất xứ Trung Quốc. Hầu hết đơn xin giấy phép xuất khẩu đến khách hàng thuộc lĩnh vực quân sự sẽ bị từ chối. Với các ngành sản xuất linh kiện bán dẫn và thiết bị liên quan, các đơn sẽ được xét duyệt tùy trường hợp cụ thể.

Luật sư chuyên về tuân thủ thương mại Dai Menghao, thuộc hãng luật King & Wood Mallesons, nhận xét rằng Trung Quốc đang xây dựng một hệ thống pháp lý “toàn diện, hệ thống” để đối phó với các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Mỹ. Việc triển khai thực tế các cơ chế kiểm soát sẽ mất thời gian, nhưng mục tiêu của Bắc Kinh là tái cân bằng quyền lực trong chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu.

Ngay sau khi tin được công bố, cổ phiếu các doanh nghiệp nhà nước lớn trong ngành đất hiếm Trung Quốc bật tăng mạnh: Cổ phiếu của China Northern Rare Earth tăng khoảng 10% tại Thượng Hải, trong khi Rising Nonferrous Metals tăng hơn 6%. Cùng ngày, Bộ Thương mại và Hải quan Trung Quốc cũng công bố mở rộng kiểm soát xuất khẩu đối với một số vật liệu liên quan pin như anot, catốt lithium và các nguyên liệu tiền chất (precursors). Động thái này nhằm kiểm soát chuỗi cung ứng pin — lĩnh vực mà Trung Quốc đang chiếm ưu thế trên thị trường toàn cầu.

Tuy nhiên, vẫn còn nhiều câu hỏi về mức độ nghiêm ngặt khi áp dụng các biện pháp kiểm soát này. Hai hãng sản xuất pin hàng đầu của Trung Quốc, CATL và BYD, chưa đưa ra bình luận ngay lập tức về ảnh hưởng của quy định mới.

Trước đó, Bắc Kinh đã áp đặt hạn chế xuất khẩu đất hiếm vào tháng 4 với lý do trả đũa các mức thuế của Mỹ. Động thái này từng khiến Washington rơi vào thế phải đàm phán khi nguồn cung đất hiếm từ Trung Quốc bị gián đoạn và ảnh hưởng đến ngành công nghiệp ôtô Mỹ. Từ đó đến nay, vấn đề thiếu hụt đất hiếm đã trở thành một trong những điểm đàm phán quan trọng giữa hai nước.

Giới chuyên gia cho rằng, quy định mới của Trung Quốc không chỉ là biện pháp quản lý thương mại mà còn là “quân cờ đàm phán” ngoại giao. Như chuyên gia Gracelin Baskaran tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế nhận định, “trung Quốc vừa đặt thêm những lá bài mới lên bàn đàm phán”.

Với việc kiểm soát thêm xuất khẩu các nguyên liệu quan trọng của ngành pin, Trung Quốc đang nỗ lực sử dụng cơ sở sản xuất công nghệ cao của mình làm đòn bẩy để tăng sức ép trong các vòng đàm phán thương mại sắp tới.

CUỘC CHẠY ĐUA CHUỖI CUNG ỨNG ĐẤT HIẾM

Quy chế xuất khẩu mới của Trung Quốc được xem là bước leo thang quan trọng trong cuộc chiến thương mại công nghệ Mỹ–Trung. Bởi đất hiếm và nam châm từ đất hiếm là thành phần thiết yếu trong hàng loạt sản phẩm cao công nghệ: linh kiện smartphone, động cơ điện, pin, máy bay, radar, cảm biến — đặt Mỹ và nhiều nền kinh tế khác vào thế dễ dàng bị gián đoạn nếu nguồn cung bị kiểm soát.

Trước nguy cơ bị phụ thuộc, Mỹ và các nước đồng minh đã thúc đẩy sự tự chủ trong khai thác và chế biến đất hiếm. Chính quyền cam kết hỗ trợ nhà sản xuất đất hiếm, nam châm nội địa cũng như mở rộng hợp tác quốc tế để giảm sự áp đảo của Trung Quốc. Ngoài ra, nhóm G7 cũng đang xem xét cách thức xây dựng chuỗi cung ứng đất hiếm không phụ thuộc vào Trung Quốc.

Tuy nhiên, Trung Quốc vẫn chiếm ưu thế lớn trong hầu hết khâu công nghệ cao của chuỗi giá trị đất hiếm - từ khai thác, tinh chế đến sản xuất nam châm. Vì vậy, đối với các quốc gia còn lại, việc “bẻ gãy” thế độc quyền của Trung Quốc đòi hỏi thời gian dài, đầu tư lớn và hợp tác quốc tế chặt chẽ.

Việc Trung Quốc kiểm soát xuất khẩu không chỉ dừng lại ở đất hiếm mà còn mở rộng sang các vật liệu liên quan pin - vốn là “xương sống” trong xu hướng chuyển đổi năng lượng xanh. Điều này khiến quy mô ảnh hưởng của quy định mới càng rộng lớn, tác động không chỉ tới ngành công nghệ, quốc phòng mà cả kế hoạch chuyển đổi năng lượng của các quốc gia khác.

Tuy nhiên, theo các nhà phân tích, việc thực thi quy định trong thực tế vẫn là một thách thức với Bắc Kinh. Việc cấp phép, giám sát xuất khẩu đến từng dây chuyền sản xuất cũng như xử lý vi phạm đòi hỏi hệ thống hành chính và giám sát chặt chẽ - không dễ trong thời gian ngắn.