Chương trình Môi trường Liên Hợp quốc (UNEP) ước tính, thế giới sử dụng hơn 250 tỷ cốc giấy tráng nhựa mỗi năm và chỉ 1% trong số đó được tái chế. Việc cho ra đời những sản phẩm cốc và đồ đựng tự phân hủy được cho sẽ góp phần bảo vệ môi trường…

Có lẽ ít người biết rằng cứ năm chai nhựa thì chỉ có một chai được tái chế. Người Mỹ tiêu thụ hơn 8,6 tỉ gallon nước đóng chai mỗi năm (1 gallon tương đương với 3,785 lít nước). Nhưng vấn đề rác thải nhựa không chỉ giới hạn trong nước Mỹ mà cũng rất nghiêm trọng ở các nước đang phát triển thuộc châu Á và châu Phi.

Chẳng hạn, Indonesia và Việt Nam là hai trong năm nước có lượng rác thải nhựa xả ra đại dương lớn nhất thế giới. 90% rác thải trôi nổi trên biển là rác nhựa và 70% lượng rác thải đó đến từ các loại bao bì nước uống và thực phẩm. Theo thống kê từ UNDP, ngành bán lẻ phát sinh 300.000 - 400.000 tấn mỗi năm, chủ yếu là nhựa một lần, chiếm 10 - 13% tổng rác nhựa của một đất nước. 

NHỮNG NỖ LỰC BAN ĐẦU

Chính phủ Hàn Quốc mới đây cho biết sẽ cấm các quán cà phê và nhà hàng cung cấp miễn phí ly nhựa dùng 1 lần, buộc người tiêu dùng phải trả phí riêng cho loại ly này như một biện pháp cắt giảm rác thải nhựa. 

Theo kế hoạch, giá ly nhựa dùng 1 lần sẽ do từng cơ sở kinh doanh quyết định. Tuy nhiên, chính phủ dự kiến thiết lập mức giá tối thiểu, ước khoảng 100 - 200 won mỗi cái, nhằm phản ánh chi phí sản xuất. Hiện nay, giá thị trường của ly nhựa dùng 1 lần dao động từ 50 - 100 won, trong khi các tập đoàn nhượng quyền thường cung cấp ly cho cửa hàng thành viên với mức 100 - 200 won.

Không chỉ dừng lại ở ly nhựa, kế hoạch giảm nhựa của chính phủ còn bao gồm lộ trình loại bỏ dần ly giấy dùng 1 lần. Biện pháp này sẽ được triển khai trước tại các nhà hàng và cơ sở kinh doanh quy mô lớn, sau đó từng bước mở rộng sang các cửa hàng nhỏ. Ống hút nhựa cũng sẽ không còn được phát sẵn như trước, mà chỉ cung cấp khi khách hàng yêu cầu.

Trong khi đó, tại Indonesia, nhà bán lẻ thực phẩm và nước giải khát Ong Tek Tjan tại Jakarta đã sử dụng một loại cốc đặc biệt để bán kem ăn cho khách hàng của họ. Thay vì bỏ đi cốc đựng kem sau khi ăn xong, khách hàng có thể thưởng thức tiếp chiếc cốc làm từ thạch rong biển có nhiều vị hấp dẫn như bạc hà và trà xanh.

Chiếc cốc này là một sản phẩm của Evoware – một công ty startup trẻ của Indonesia có cách tiếp cận phi truyền thống đối với việc cắt giảm lượng rác thải từ bao bì. Sau sản phẩm đầu tiên là cốc có thể ăn được như thạch rong biển, công ty đã phát triển các loại bao bì kích cỡ nhỏ dùng để gói và chứa thực phẩm chẳng hạn như bao đựng bánh và “sachet” được dùng để đựng đường, cà phê, gia vị…

Nhựa sinh học của Evoware có thời hạn sử dụng trong hai năm mà không cần dùng chất bảo quản, được phân hủy tự nhiên và có thể sử dụng như một loại phân bón hữu cơ cho cây, tan trong nước ấm và cũng có giá trị dinh dưỡng. Sản phẩm này cũng có thể được tùy chỉnh theo vị, màu sắc hoặc logo thương hiệu. 

TRÀO LƯU "CỐC ĂN ĐƯỢC"

Tại Việt Nam, gần đây, trào lưu cà phê dùng cốc ốc quế đang lan rộng tại nhiều địa phương như Hà Nội, TP.HCM, Hà Tĩnh… thu hút sự quan tâm của giới trẻ. Tại một quán cà phê trên phố Võ Văn Dũng (Hà Nội), vào các ngày cuối tuần, hàng trăm lượt khách tới xếp hàng để chờ gọi đồ. Theo nhân viên quán, các đồ uống sử dụng cốc ốc quế tại đây chủ yếu xoay quanh ba hương vị chính gồm cà phê bánh quy, matcha kem và cacao. 

Chị Chị Trương Hà Phương, chủ quán, cho biết so với cốc giấy hay cốc nhựa, cốc ốc quế có giá nhập cao gấp 20 - 30 lần, trung bình khoảng 25.000 - 30.000 đồng/cốc khi mua số lượng lớn. Tại một quán cà phê trên phố Trần Huy Liệu, chị Vũ Thị Thu Hiền, chủ quán, cho biết cốc ốc quế hiện chưa được sản xuất trong nước mà phải nhập từ Trung Quốc. “Do làm từ ốc quế nên cốc rất dễ vỡ, dễ dập trong quá trình vận chuyển”, chị Hiền bộc bạch.

Tại Chỉ thị 20 về xử lý tình trạng ô nhiễm môi trường, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã yêu cầu Hà Nội thí điểm không sử dụng đồ nhựa dùng một lần trong các nhà hàng, khách sạn, cửa hàng đồ uống, quán ăn... nằm trong vành đai 1. Việc thí điểm thực hiện từ quý 4/2025 và nhân rộng trong các năm tiếp theo.

Thực tế, trước khi Thủ tướng yêu cầu Hà Nội thí điểm không dùng nhựa một lần trong vành đai 1, nhiều cơ sở F&B đã nhận thức được tình trạng trên và chủ động chuyển đổi. Ông Hoàng Tùng, Chủ tịch F&B Investment - sở hữu 6 cửa hàng thương hiệu Pizza Home và Cơm gà 68, nói bao bì cho một đơn mang đi của họ thường gồm cốc, nắp, ống hút, hộp, túi nilon và dụng cụ ăn. Trong đó, hộp đã được chuyển sang loại giấy, thìa và dĩa bằng gỗ.

CẦN GIẢI PHÁP THAY THẾ CỤ THỂ

Tuy nhiên, việc chuyển đổi của doanh nghiệp còn nhiều thách thức, bởi các giải pháp thay thế nhựa giá thường cao. Ví dụ thìa, dĩa gỗ đắt gấp 4 lần loại nhựa. Hay như một bộ cốc gồm thân và nắp nhựa phân hủy sinh học dung tích 360 ml có giá hơn 2.000 đồng, đắt gấp đôi bộ từ nhựa PET và 7 lần loại từ loại PP. Chi phí này đội lên nhiều khi mỗi cửa hàng phục vụ vài trăm đơn mỗi ngày.

Thêm vào đó, chất lượng một số sản phẩm thay thế chưa đảm bảo thay thế được nhựa. Ông Tùng cho biết ống hút giấy dễ mủn, tắc khi khách hàng dùng lâu. Một số quán cà phê cho biết trong quá trình vận chuyển, hiện tượng ngưng tụ hơi nước từ cốc uống lạnh khiến túi giấy dễ mủn và bục...

Giá đắt đỏ cũng là rào cản lớn với các doanh nghiệp sản xuất sản phẩm thay thế nhựa, khi phần lớn đơn vị kinh doanh F&B trong nước là doanh nghiệp nhỏ. Công ty TNHH Hunufa, đơn vị hiếm hoi tại Việt Nam sản xuất được ống hút, khay bã mía, cho biết 90% sản phẩm của họ xuất khẩu sang Mỹ, Nhật Bản và Australia. Chỉ 10% tiêu thụ trong nước.

TS. Bùi Thị An, nguyên Đại biểu Quốc hội khóa XIII, Viện trưởng Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển cộng đồng, nhận định để chính sách thực sự khả thi cần có giải pháp thay thế cụ thể. Nếu nguồn sản phẩm thay thế chưa đáp ứng, thành phố cần có biện pháp bổ sung, hỗ trợ kịp thời để người dân dễ dàng tiếp cận, tránh tình trạng quy định ban hành nhưng khó đi vào thực tiễn.

Để chính sách nhanh chóng đi vào cuộc sống, bà cũng đề xuất thành phố ban hành cơ chế hỗ trợ rõ ràng. Cần tạo điều kiện cho doanh nghiệp sản xuất vật liệu thân thiện với môi trường thông qua chính sách thuế, tín dụng để họ có thể duy trì và phát triển. Bên cạnh đó, nên hỗ trợ giá bán ban đầu cho người dân, đồng thời khuyến khích các điểm bán, hệ thống phân phối mở rộng cung ứng sản phẩm thay thế để việc tiếp cận thuận tiện hơn.

Các vật liệu mới cũng cần được cải tiến nhằm bảo đảm tính tiện lợi, độ bền, sự nhẹ nhàng và phù hợp với thói quen tiêu dùng. Chỉ khi người dân cảm thấy thoải mái, thuận lợi trong quá trình chuyển đổi thì chính sách mới thực sự đạt hiệu quả.