Nếu giai đoạn trước, OCOP chủ yếu tạo ra những sản phẩm đặc sản địa phương, thì giai đoạn 2026 - 2035 đang mở rộng sang việc hình thành những "điểm đến OCOP". Đây được xem là cơ hội để du lịch nông thôn phát triển theo tiêu chuẩn, tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng...

Ngày 22/5/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 26/2026/QĐ-TTg về Bộ tiêu chí và quy trình đánh giá, phân hạng sản phẩm Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP).

Theo đó, trong sáu nhóm sản phẩm OCOP, dịch vụ du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái và điểm du lịch tiếp tục được duy trì như một nhóm riêng biệt. Việc tiếp tục duy trì nhóm sản phẩm này cho thấy du lịch nông thôn đang được định hướng phát triển như một ngành kinh tế tại chỗ, tạo thêm nguồn thu cho người dân bên cạnh sản xuất nông nghiệp.

Theo thống kê đến cuối năm 2025, cả nước có hơn 600 mô hình du lịch nông nghiệp, du lịch nông thôn đang hoạt động. Tuy nhiên, mới chỉ có 65 sản phẩm thuộc nhóm dịch vụ du lịch cộng đồng và điểm du lịch được hội đồng OCOP các cấp đánh giá, công nhận.

Dù số lượng mô hình tăng nhanh trong những năm gần đây, số sản phẩm được công nhận OCOP vẫn còn khá khiêm tốn. Điều này phản ánh nhiều điểm đến chưa đáp ứng đầy đủ các yêu cầu về dịch vụ, quản trị và khả năng khai thác thị trường.

Theo số liệu tổng hợp, các hoạt động du lịch gắn với OCOP và làng nghề hiện tạo ra doanh thu hơn 25.000 tỷ đồng mỗi năm. Đây là nguồn thu đáng kể đối với nhiều khu vực nông thôn trong quá trình đa dạng hóa sinh kế và giảm phụ thuộc vào sản xuất nông nghiệp truyền thống.

Không chỉ tạo đầu ra cho sản phẩm OCOP, nhiều địa phương đang đưa văn hóa bản địa trở thành một phần của trải nghiệm du lịch. Khi du khách sống cùng văn hóa địa phương, giá trị của sản phẩm OCOP cũng được nâng lên từ chính những câu chuyện bản địa được gìn giữ và trao truyền.

Tại Tuyên Quang, Homestay Nặm Đíp (xã Lâm Bình) do ông Nguyễn Văn Việt làm đại diện là một trong những homestay được công nhận OCOP 3 sao. Không chỉ tạo lợi thế trong quảng bá, xúc tiến du lịch, chứng nhận OCOP còn giúp homestay thu hút nhiều du khách tìm đến không gian văn hóa truyền thống của người Tày. Để tạo dấu ấn riêng, ông Việt đã dành nhiều thời gian sưu tầm, phục dựng các vật dụng sinh hoạt, công cụ lao động truyền thống từng gắn bó với đời sống đồng bào.

Trong khi đó, HTX Chế biến chè Phìn Hồ (xã Thông Nguyên) đã chủ động thay đổi cách tiếp cận thị trường bằng việc đưa sản phẩm OCOP gắn với du lịch trải nghiệm. Thay vì chỉ bán chè thành phẩm, HTX xây dựng các hành trình “tea tour” để du khách trực tiếp đến vùng nguyên liệu, trải nghiệm hái chè, sao chè, thưởng trà và tìm hiểu văn hóa trà Shan tuyết. Qua đó, sản phẩm chè Shan tuyết trở thành một phần của hành trình khám phá vùng đất phía Tây của tỉnh.

Ông Triệu Tạ Hin, đại diện HTX Chế biến chè Phìn Hồ, cho biết: “Với vùng nguyên liệu 140ha được cấp chứng nhận hữu cơ theo tiêu chuẩn châu Âu, bình quân mỗi tháng HTX đón từ 4 - 5 đoàn khách đến tham quan. Từ khi kết hợp với du lịch, lượng khách biết đến thương hiệu trà của hợp tác xã ngày càng nhiều, doanh số bán hàng cũng tăng lên đáng kể”.

Tại Vĩnh Long, cuối tháng 12/2025, làng du lịch cộng đồng Nhị Hòa (xã Nhị Long) chính thức đi vào hoạt động. Điều đáng chú ý là ngay từ khi xây dựng mô hình, nhóm tư vấn của Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế và du lịch đã tham chiếu nhiều tiêu chí của Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP). Mục tiêu không đơn thuần là hướng tới một danh hiệu mà nhằm tạo ra mô hình du lịch cộng đồng vận hành bài bản, phát huy hiệu quả các nguồn lực bản địa và tạo sinh kế bền vững cho người dân.

Theo các chuyên gia, trước đây, nhiều nơi phát triển du lịch theo hướng khai thác tài nguyên sẵn có nhưng trong bộ tiêu chí OCOP mới, câu hỏi đặt ra không còn là "địa phương có gì", mà là "địa phương tạo ra giá trị gì cho cộng đồng, cho du khách và cho tương lai".

Nói cách khác, OCOP đang chuyển từ tư duy khai thác sang tư duy kiến tạo. Điều này buộc các địa phương phải quan tâm nhiều hơn đến bảo tồn văn hóa, bảo vệ môi trường, nâng cao chất lượng dịch vụ, xây dựng câu chuyện điểm đến và đặc biệt là tạo sinh kế thực sự cho người dân địa phương. Đây là xu hướng hoàn toàn phù hợp với bối cảnh du lịch thế giới hiện nay.

Tuy nhiên, để đạt được thứ hạng cao trong hệ thống OCOP lại là câu chuyện hoàn toàn khác. TS. Tạ Duy Linh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế và du lịch, người trực tiếp tham gia thiết kế mô hình làng du lịch cộng đồng Nhị Hòa, cho biết nhóm đã thực hiện xác định đi từng bước. Đầu tiên, hướng tới OCOP 3 sao rồi mới nâng dần lên 4 sao.

"OCOP 5 sao là cấp độ rất khó đạt được vì phải đáp ứng hàng loạt tiêu chí khắt khe về tài nguyên, tính bền vững, khả năng thu hút khách trong nước và quốc tế, hiệu quả vận hành cũng như khả năng trở thành hình mẫu để các địa phương khác học tập", TS. Linh nói.

Theo các chuyên gia, điều khó nhất của OCOP 5 sao không nằm ở hồ sơ hay giấy tờ mà ở khả năng chứng minh sức sống thực sự của cộng đồng địa phương. Một mô hình được công nhận 5 sao phải duy trì được lượng khách ổn định, tạo sinh kế cho người dân, bảo tồn được văn hóa bản địa và vận hành hiệu quả trong thời gian dài. Khi đã đạt chuẩn 5 sao, điểm đến còn trở thành nơi để các địa phương khác đến học tập kinh nghiệm, kéo theo áp lực duy trì chất lượng rất lớn.

Hiện nay, số mô hình du lịch cộng đồng đạt OCOP 5 sao tại VN vẫn còn khá ít. Những cái tên thường được nhắc đến gồm làng sinh thái cộng đồng Thái Hải (Thái Nguyên), một số mô hình tại Quảng Ninh, Lai Châu hay Tân Hóa (Quảng Bình).

Từ thực tiễn triển khai, các chuyên gia cũng lưu ý các địa phương muốn tận dụng hiệu quả bộ tiêu chí mới cần tập trung vào bốn nhóm giải pháp gồm quy hoạch lại điểm đến, xây dựng tổ chức quản lý cộng đồng chuyên nghiệp, nâng cao chất lượng trải nghiệm, và đẩy mạnh chuyển đổi số.

Cần tránh tình trạng địa phương thấy nơi khác làm thì làm theo mà không dựa trên lợi thế riêng. Điều quan trọng là phải xác định được giá trị độc bản về văn hóa, cảnh quan hay nghề truyền thống để tạo ra sản phẩm khác biệt. Việc hình thành các hợp tác xã du lịch cộng đồng có vai trò đặc biệt quan trọng nhằm bảo đảm tính pháp lý trong kinh doanh, phân chia lợi ích công bằng và duy trì sự đồng thuận trong cộng đồng.