Chuyên gia đề xuất nghiên cứu điều chỉnh giảm thời giờ làm việc bình thường theo lộ trình từ 48 giờ xuống 44 giờ mỗi tuần, tiến tới còn 40 giờ, ưu tiên thực hiện trước ở những ngành nghề thâm dụng lao động…

Chiều 15/1, tại Hội thảo “Đánh giá 5 năm thực hiện Bộ luật Lao động 2019” do Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam tổ chức, GS.TS. Lê Vân Trình, Chủ tịch Hội Khoa học kỹ thuật An toàn, vệ sinh lao động Việt Nam nêu đề xuất này. Thêm rằng, cần từng bước luật hóa lộ trình giảm thời giờ làm việc thay vì chỉ khuyến khích.

THỰC TRẠNG LÀM VIỆC 48 GIỜ/TUẦN VẪN PHỔ BIẾN

Theo GS.TS. Lê Vân Trình, sau 5 năm, Bộ luật Lao động 2019 đã cụ thể hóa khá đầy đủ các nguyên tắc bảo vệ người lao động trong tổ chức thời giờ làm việc và nghỉ ngơi. Thời giờ làm việc bình thường được quy định không quá 8 giờ/ngày và 48 giờ/tuần, đồng thời Nhà nước khuyến khích thực hiện tuần làm việc 40 giờ.

Các quy định về thời giờ nghỉ ngơi, bao gồm nghỉ giữa giờ, nghỉ hằng tuần, nghỉ lễ, Tết và nghỉ phép năm, được thiết kế theo hướng bảo đảm người lao động có thời gian phục hồi sức lao động.

“Quyền được nghỉ ngơi của người lao động ngày càng được nhìn nhận rõ hơn như một quyền lao động cơ bản, chứ không chỉ là vấn đề phúc lợi hay sự “linh hoạt” của doanh nghiệp”, ông Trình nói.

Ở nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, việc tuân thủ thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi đã trở thành một tiêu chí quan trọng trong thực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp để vượt qua các rào cản kỹ thuật.

Song bên cạnh những kết quả tích cực, thực tiễn thi hành Bộ luật Lao động 2019 cũng bộc lộ nhiều vấn đề đáng quan tâm. Đáng chú ý là thời giờ làm việc bình thường vẫn ở mức cao.

“Mặc dù pháp luật khuyến khích tuần làm việc 40 giờ, song thực trạng làm việc 48 giờ/tuần vẫn là mức phổ biến, đặc biệt trong các ngành sử dụng nhiều lao động. Với cường độ lao động cao, nhiều người lao động phải làm việc liên tục trong thời gian dài, dẫn đến suy giảm sức khỏe và chất lượng cuộc sống”, ông Trình cho hay.

Xuất phát từ thực tế đó, đề xuất giảm giờ làm việc là vấn đề đã từng được nhiều chuyên gia, tổ chức nêu kiến nghị. Trước đó, tại Kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa XV, đại biểu Phạm Trọng Nghĩa, đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Lạng Sơn đã đề nghị Chính phủ sớm trình Quốc hội giảm giờ làm việc bình thường cho người lao động trong khu vực doanh nghiệp, từ 48 giờ xuống 44 giờ mỗi tuần, tiến tới còn 40 giờ. Điều này, theo đại biểu là sẽ góp phần bảo vệ và phát triển nguồn nhân lực của đất nước.

Năm 2024, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam cũng đề xuất giảm giờ làm nhằm hướng tới đảm bảo sự công bằng giữa thời giờ làm việc của người lao động khu vực cơ quan, hành chính nhà nước, hiện là 40 giờ/tuần, và khu vực doanh nghiệp (48 giờ/tuần). Đồng thời, tạo điều kiện để người lao động nghỉ ngơi, tái sản xuất sức lao động, chăm sóc con cái, đảm bảo hạnh phúc gia đình.

Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) đã có Công ước 47 về làm việc 40 giờ một tuần, xác định các quốc gia cần tiếp tục giảm giờ làm cho mọi loại hình công việc, mà tiêu chuẩn sống không bị giảm bớt. Những giới hạn này giúp thúc đẩy năng suất lao động cao hơn, trong khi đảm bảo sức khỏe thể chất và tinh thần của người lao động.

KIỂM SOÁT CHẶT CHẼ VIỆC LÀM THÊM GIỜ

Cùng với giờ làm việc cao, GS.TS. Lê Vân Trình cho rằng làm thêm giờ vẫn là vấn đề nổi cộm. Dù pháp luật quy định rõ nguyên tắc tự nguyện, song trên thực tế, sự tự nguyện này nhiều khi mang tính hình thức. “Ở một số doanh nghiệp, người lao động khó có lựa chọn khác ngoài việc làm thêm giờ nếu muốn bảo đảm thu nhập hoặc giữ ổn định việc làm”, ông Trình nêu thực tế.

Ông cũng dẫn chứng nhiều nghiên cứu khoa học trong và ngoài nước đã chỉ ra rằng, làm thêm giờ kéo dài là một trong những yếu tố làm gia tăng rõ rệt nguy cơ tai nạn lao động và suy giảm sức khỏe người lao động.

Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), người lao động làm việc trên 48 giờ/tuần có nguy cơ xảy ra tai nạn lao động cao hơn từ 20 - 30% so với nhóm làm việc trong thời gian tiêu chuẩn. Đặc biệt, khi thời gian làm việc vượt quá 55 giờ/tuần, nguy cơ tai nạn lao động nghiêm trọng tăng lên tới 35 - 40%, chủ yếu do suy giảm khả năng tập trung, phản xạ chậm và tình trạng mệt mỏi tích lũy kéo dài.

Trong nước, nghiên cứu của Viện Khoa học, Lao động và Xã hội (nay là Viện khoa học nhà nước và Lao động – Bộ Nội vụ) cho thấy, trong các ngành sử dụng nhiều lao động như may mặc, da giày, chế biến thủy sản, điện tử, tai nạn lao động thường xảy ra nhiều hơn vào cuối ca làm việc và các đợt cao điểm tăng ca, khi người lao động rơi vào trạng thái mệt mỏi, suy giảm khả năng tập trung và phản xạ.

Đồng thời, người lao động thường xuyên làm thêm giờ trên 40 - 50 giờ/tháng có tỷ lệ mắc các triệu chứng mệt mỏi mãn tính, đau đầu, giảm tập trung cao hơn đáng kể so với nhóm không làm thêm hoặc làm thêm ít. Đây là những yếu tố trung gian làm gia tăng nguy cơ xảy ra tai nạn lao động.

Trước thực trạng trên, chuyên gia kiến nghị cần kiểm soát chặt chẽ làm thêm giờ. Bao gồm rà soát toàn diện các trường hợp tăng trần làm thêm, bảo đảm hài hòa giữa sản xuất và sức khỏe. Coi việc quản lý làm thêm giờ là yếu tố nguy cơ về an toàn vệ sinh lao động, gắn liền với trách nhiệm doanh nghiệp và sự giám sát của Công đoàn.